Kimya

Sabunun Ardındaki Kimya: Sabun Kiri Nasıl Temizler?

Çoğu insana evinde var olan kimyasallar sorulduğunda lavabonun altında saklanan gider tıkanıklıklarını açmak için saklanan sıvılar, gümüş cilaları veya mutfak tezgahlarını dezenfekte etmek için kullanılan şeyler akla gelecektir. Bunlar çoğunlukla içindekiler listesinde ulaşılamayacak şekilde saklanması gerektiği yazan ve oldukça uzun isme sahip olan şeylerdir. Ancak hatırlatalım. Atomlardan oluşan her şey aslında kimyasaldır. Evin etrafını temizlemek, yemek pişirmek, bir şeyler yapıştırmak. Bunlar da temelde kimyasal reaksiyonlardır. Son bir yılda bir çok kişi tarafından önemi ilk kez fark edilen ellerimizi sabunla yıkamamız da aslında kimyasal bir reaksiyondur.

Sabun Kiri Nasıl Temizler?

sabun, el yıkama
Geleneksel sabun, yağ asitlerinin sodyum, potasyum ve amonyumla meydana getirdiği tuzlardan oluşur. Yalnız her yağ asidinin tuzuna sabun denmez. Oleik, stearik ve palmitik asitler gibi asitlerin alkali madenlerle yaptığı tuzlara ya da reçine tuzlarına sabun denir. Bu asitlerin, başka maddelerle yaptığı tuzların bir kısmı, suda çözünmediği için sabun olarak kullanılmaz. Sabun üretimi esnasında, bitkisel ve hayvansal yağların yanı sıra baz olarak sınıflandırılan, sodyum hidroksit (NaOH) ya da potasyum hidroksit (KOH) de kullanılır. Yağlar bu bazların içinde kaynatılır ve bu işleme kimyada sabunlaşma tepkimesi denir.

Bir maddenin diğerinde çözünebilmesi için benzer maddelerin kullanılması gerekir. Bu nedenle normal koşullarda yağ ve su birbirine karışmaz. Ellerinize yağ bulaştığında bunu su ile yıkayarak çıkartmaya çalıştıysanız ne demek istediğimizi anlarsınız. Bu kolay bir iş değildir. Bunun nedeni, su moleküllerinin birbirlerine yağa yaptıklarından çok daha güçlü bağlanmasıdır. Aynı durum elimizdeki virüsleri temizlemede de geçerlidir. Su tek başına virüsü çözemeyecektir. Çünkü virüslerde oldukça yapışkan bir yapıdadır. Sabun tam da bu noktada işin içine karışır. Sabun, emülsifiye edici (birbiri içinde çözülmeyen iki sıvının karışımına yardımcı maddeler) bir madde olması nedeniyle mükemmel bir temizleyicidir. Yani yağ ( dolayısıyla kir) doğal haliyle su ile karışmazken sabun bu sürecin gerçekleşmesini mümkün kılar.

Organik bir bileşiğin (bir yağ asidi) inorganik bir bileşiğe (sodalı su) eklenmesiyle yaratılan sabun molekülü, her iki ebeveyninin bazı özelliklerini korur. Yani sabun moleküllerinin bir ucu suyu sever – hidrofiliktir. Diğer ucu sudan nefret eder – hidrofobiktirler. Başka bir deyişle yağlı organik maddelerle dostluk kurmayı seven organik bir ucu ve suya çeken inorganik bir ucu vardır. Bu nedenle sabun, yağı suyla karışabilen daha küçük damlalara böler. Sabun bunu suyun yüzey gerilimini bozarak başarır. Su moleküllerinin birbirine daha az yapışmasını sağlanması da, sabunun bulaşıkları ve giysileri daha kolay temizlemesine yardımcı olur.

Suyun Yüzey Gerilimi Nedir?

Bir sıvı molekülünün sağında solunda başka sıvı molekülleri vardır ve birbirilerini çekerler. Bu durumda bu çekim kuvvetleri birbirini iptal eder. Ancak yüzeyde duran bir molekül için durum daha farklıdır. Ona üst taraftan bir çekim kuvveti uygulanmadığı için üzerine etki eden net kuvvet sıfır değildir. Bu, yüzey moleküllerinin suya diğer moleküllerden daha sıkı yapışmasını sağlar ve su, yüzeyinde gergin bir deri varmış gibi davranır. Küçük nesneler bu nedenle batmadan suyun yüzeyinde kalabilir. Bu noktada aşağıdaki kısa videoya göz atmanızı öneririz.

Peki burada ne oluyor? Biber bulaşık sabununa tepki mi veriyor? Elbette hayır, aslında olan şey suya sabun ekleyerek, suyun yüzey gerilimini bozuyoruz. Sabunun iyi bir temizleyici olmasının sebeplerinden biri de budur. Suyun yüzey geriliminin eskisinden daha düşük olduğunu bazı biber tanelerinin suya batmasından anlayabilirsiniz. Kaynak: How Dish Soap Works – Water Surface Tension Experiment; https://www.instructables.com/

Sabun Elimizdeki Mikropları Öldürmez

Evet sabun kiri temizler ama mikropları öldürmez sadece uzaklaştırır. Mikroplar elimizdeki yağlara yapışırlar (kulağa iğrenç geliyor, ama bu tamamen normal). Ellerinizi sabunla yıkadığınızda, yukarıda aktardığımız süreç gerçekleşir. Sabun molekülleri su ve yağ molekülleri arasında aracı görevi görür ve her ikisine aynı anda bağlanır. Sonra elimizi durulayınca suyla birlikte mikropları uzaklaştırır. Suya sabuna hele ki bu günlerde bolca dokunmayı ihmal etmeyelim…

Bunlara da Göz Atmanızı Öneririz

Kaynak: Why do we use soap?; https://www.livescience.com/

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz

Başa dön tuşu