Fransız aristokrat ve kimyacı Antoine Laurent Lavoisier, kimya tarihinin en önemli figürlerinden biridir. Onun bulguları, fizik alanında Isaac Newton’un keşiflerinin yarattığı etkiye denk bir dönüşüm yaratmıştır.
Karbon, insanlık tarihinin en eski tanıdık maddelerinden biridir. Ancak onun gerçek doğasının anlaşılması, modern bilimin doğuşuyla mümkün oldu.
18. yüzyılın sonlarında, Fransız Devrimi’nin hemen öncesinde, Avrupa’da bilimsel düşünce hızla dönüşüyordu. Güneş merkezli evren modeli kabul görmüş, kütleçekim ve hareket yasaları büyük ölçüde açıklığa kavuşmuştu. William Herschel yeni bir gezegen keşfetmişti. Kimya ise, maddenin daha küçük parçalara ayrılamayan temel birimler olan elementlerden oluştuğunu kavramaya başlıyordu.
Antoine Lavoisier Neden Önemlidir?
Bu dönüşümün merkezinde Antoine Laurent Lavoisier yer alır. Eşi Marie-Anne Lavoisier’in katkılarıyla yürüttüğü çalışmalar, kimyayı nitel gözlemlerden çıkarıp ölçülebilir ve sistemli bir bilim hâline getirdi. Deneylerinde maddeleri tepkime öncesi ve sonrası tarttı.
Özellikle gazlarla çalışırken kapalı sistemler kullandı. Böylece hiçbir maddenin kaybolmadığını ya da dışarıdan eklenmediğini gösterdi. Bu yaklaşım, kütlenin korunumu yasasını ortaya çıkardı. “Hiçbir şey kaybolmaz, hiçbir şey yoktan var olmaz,
Lavoisier’in en önemli katkılarından biri, yanma olayını doğru biçimde açıklamasıdır. Ondan önce yaygın olan flogiston kuramı, yanmayı açıklamakta yetersiz kalıyordu. Lavoisier, yanmanın havadaki oksijenle gerçekleşen bir birleşme süreci olduğunu gösterdi.
Odun kömürü, grafit ve hatta elmasın yanması sırasında aynı maddenin, yani karbonun oksijenle birleşerek karbondioksit oluşturduğunu ortaya koydu. Bu deneyler, karbonun bir element olduğunu açık biçimde gösterdi. Aynı zamanda suyun da bir element değil, oksijen ve hidrojenden oluşan bir bileşik olduğu anlaşıldı.
1780’lerin ortalarına gelindiğinde Lavoisier ve çağdaşları, kimyanın temel kavramlarını yeniden tanımlamıştı. “Carbone” adı verilen madde, İngilizcede “carbon” olarak yerleşti.
Lavoisier’in yöntemi, yalnızca sonuçlarıyla değil, bilimsel yaklaşımıyla da dönüştürücüydü. Ölçüm, denetim ve tekrar edilebilirlik, kimyanın temel ilkeleri hâline geldi. Lavoisier’in başlattığı dönüşüm, Dmitri Mendeleev’in periyodik tabloyu oluşturmasına kadar uzanan bir sürecin temelini oluşturdu.
Antoine Lavoisier’in İdam Nedeni
Ancak Lavoisier’in yaşamı bilimsel başarılarla paralel ilerlemedi. O aynı zamanda bir “vergi çiftçisiydi”. Ferme générale adlı sistem içinde yer alıyordu. Bu sistem, krala ödeme yaparak vergi toplama hakkı elde eden kişilerden oluşuyordu. Fransız Devrimi sırasında bu yapı, halkın öfkesinin hedefi hâline geldi.
Fransız Devrimi 1789’da başladığında Lavoisier, solunum ve terleme süreçleri üzerine çalışıyordu. Daha önceki araştırmaları, bu süreçlerin aslında bir tür yanma olduğunu göstermişti. Ancak devrim ilerledikçe bilimsel çalışmalarını sürdürebileceği ortam ortadan kalktı. 1793’te Devrim Komitesi, Fransız Bilimler Akademisi’ni kapattı.
Bu karar dönemin bilim insanlarını doğrudan hedef alan bir kırılma noktasıydı. Lavoisier, bilimsel katkılarına rağmen bu kimliği nedeniyle yargılandı ve 8 Mayıs 1794’te, yirmi yedi kişiyle birlikte giyotine gönderildi.
Lavoisier, Traité adlı eserini yayımlamadan önce, eşi Marie-Anne-Pierrette’in önemli desteğiyle çalışıyordu. Marie-Anne yalnızca deneylerde yardımcı olmakla kalmadı. İngilizce öğrenerek dönemin hızla artan bilimsel literatürünü Fransızcaya çevirdi.
Ayrıca deney düzeneklerinin çizimlerini hazırladı ve Lavoisier’in çalışmalarının daha anlaşılır hâle gelmesine katkı sağladı. Lavoisier’in ölümünden sonra, onun çalışmalarını korudu. Notlarını derledi, deney kayıtlarını düzenledi ve “Mémoires de chimie” adıyla yayımladı.
Ayrıca laboratuvar aletlerini ve defterlerini sakladı. Bu materyallerin önemli bir kısmı bugün hâlâ korunmaktadır. Bu çaba, Lavoisier’in bilimsel mirasının kaybolmasını engelledi.
Fransız Devrimi’ni izleyen yüzyıllarda ve Lavoisier ile onu takip eden birçok bilim insanının çalışmaları sayesinde, kimyagerler ve fizikçiler atomun yapısına dair bir kuram geliştirdi. Bu kuram, gaz ve sıvı hâlindeki atomların birbirleriyle nasıl etkileştiğini açıklamayı başardı.
Sonuç Olarak
Kimya tarihçisi Douglas McKie, bu olayı daha yalın bir biçimde şöyle ifade eder: Devrim, en parlak bilim insanlarından birini ortadan kaldırmıştır. Bu ifade, Lavoisier’in yalnızca bireysel bir kayıp olmadığını, aynı zamanda bilimsel ilerleme açısından da ciddi bir kırılma yarattığını ima eder.
Ancak tüm bunların ötesinde Lavoisier, farklı bir hikâyeyle de hatırlanır. Anlatıya göre idam edilmeden önce, başı kesildikten sonra bilincinin ne kadar sürdüğünü anlamak ister ve gözlerini kırpmayı deneyeceğini söyler. Rivayete göre başı kesildikten sonra birkaç saniye boyunca bu hareketi sürdürür.
Bu anlatı dikkat çekicidir, ancak güvenilir tarihsel kaynaklarla desteklenmez. Lavoisier’in yaşamına dair temel çalışmalarda böyle bir olaya yer verilmez. Bu nedenle hikâye, büyük olasılıkla sonradan ortaya çıkmış ve zamanla yaygınlaşmış bir anlatı olarak değerlendirilir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Can a Severed Head Live On?; yayınlanma tarihi: 27 Ağustos 2013; Bağlantı: https://www.livescience.com/39219-can-severed-head-live.html
- Centeno, S.A., Mahon, D., Carò, F. et al. Discovering the evolution of Jacques-Louis David’s portrait of Antoine-Laurent and Marie-Anne Pierrette Paulze Lavoisier. Herit Sci 9, 84 (2021). https://doi.org/10.1186/s40494-021-00551-y
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
