İlginç Sorular ve Bulmacalar

Aklınızı Kurcalayacak İlginç Paradoks Örnekleri

Bilişsel güçlerimizi bazen çok abartma eğilimde oluruz. Bu nedenle paradokslar bazen durup düşünmemize ve kendimizi sorgulamamıza neden olur. İlginç bulacağınızı düşündüğümüz bazı paradoks örnekleri…

Hedonizm Paradoksu

kupa, mutlu bir adam

Hedonizm paradoksu çok iyi anlaşılması gereken en pratik paradokslardan biridir. Faydacı felsefede hedonizm, haz peşinde koşmanın mutluluğu en üst düzeye çıkarmanın en iyi yolu olduğunu ortaya koyan bir düşünce biçimidir. Bununla beraber psikolog Viktor Frankl: “Mutluluk sürdürülemez ve takip edilemez. Mutluluk, bir kimsenin kendisinden daha değerli gördüğü bir amaca bağlılığıyla veya bir kişiye “kapılmasıyla” yan ürün olarak ortaya çıkar.” der. Sürekli olarak zevk ve mutluluk peşinde koşmak ne zevklidir ne de mutluluk getirme ihtimali vardır; bu nedenle mutlu olmanın en iyi yolu, mutlu olmaya çalışmayı unutmak ve sadece mutluluğun kendi kendine oluşmasına izin vermektir.

Kara Delik Bilgi Paradoksu

Fizikte, var olan paradokslar aslında henüz çözemediğimiz bulmacalardır. Fizikte henüz çözemediğimiz en büyük bulmacalardan biri kara delik bilgi paradoksudur. Kuantum mekaniğine göre; bir parçacığın kütlesi ve dönüşü, bir karbon molekülünü oluşturan atomların yapısı gibi bilgiler yok edilemez. İki farklı mektubu yaktığımızı düşünelim. Bu mektupları külden tekrar meydana getirmek neredeyse imkansızdır (tamamen imkansız sayılamaz). Fakat kül ve dumandaki nüanslar mektuplarla ilgili bilgileri korur.

Kara delikler, olay ufku dahilindeki her şeyi kendine doğru çeker ve çok uzun bir zaman sonra bu şeyleri Hawking radyasyonu olarak yayar. Ne yazık ki, bir mektubun yanmasından kaynaklanan duman ve külün aksine, Hawking radyasyonu nereden geldiği hakkında hiçbir bilgi içermez: tüm Hawking radyasyonu aynıdır, bu da kara deliklerin evren hakkındaki bilgileri yok ettiği anlamına gelir. Başta Stephen Hawking olmak üzere birçok fizikçi, kara deliğe giren parçacıklara ait bilgilerin sonunda evrene geri geleceğine inanıyorlar. Eğer bu olmazsa, modern fiziğin çoğunu ciddi bir şekilde yeniden düşünmemiz gerekecek.

The Catch-22

The Catch-22

Bu paradoks ismini Joseph Heller’ın The Catch-22 isimli romanından alır. Romanda Yossarian isimli bir savaş uçağı pilotu, yaptıkları işin vahşeti ve hissettiği korku nedeniyle akıl sağlığının artık yerinde olmadığını iddia ederek erken terhis olmaya çalışır. Ancak “Eğer psikolojinizin bozulduğunu, kafayı yediğinizi idrak edebiliyorsanız bu sizin akıl sağlığınızın ve muhakeme gücünüzün hala yerinde olduğunu gösterir.” şeklinde bir cevap alır. Yani delirdiğinizi biliyorsanız deli değilsiniz. Yeni mezun ve iş arayan birinin tüm ilanlarda “tecrübeli eleman” ibaresiyle karşılaşması bu paradoksa benzerdir. “Catch-22” ifadesi İngilizcede, “sorunlu bir durumda tek çözümün, sorunun özünde olan bir durum ya da kural tarafından engellenmesi” anlamında kullanılır.

Monty Hall Problemi

Monty Hall Problemi

1977 yılında Monty Hall’un sunduğu “Let’s Make A Deal isimli yarışmanın belli bir aşamasına gelindiğinde yarışmacıya üç kapıdan birini seçme şansı verilir. Kapıların birinde büyük ödül, diğerlerin de ise teselli ödülleri vardır. Yarışmacı seçim yaptıktan sonra ise  geriye kalan iki kapıdan biri açılır. Şimdi seçtiğiniz kapı ve seçilmemiş diğer kapı ile kalmışsınızdır. Bunlardan birinde büyük ödül olduğu kesindir. Ve teklif gelir: “Kararınızı değiştirmek ister misiniz?” Çoğu insan kapı değiştirmenin hiçbir avantajı olmadığına inanır. Sonuçta, iki kapı var, yani birinin arabaya sahip olma ihtimali 50-50, değil mi? Yanlış. Kapı değiştirmek aslında arabayı seçme şansınızı % 66’ya yükseltir. Nedenini öğrenmek isterseniz inceleyebilirsiniz: Şans mı Yoksa Matematik mi: Monty Hall Problemi

Peto Paradoksu

Fizikte olduğu gibi, biyolojideki paradokslar da gerçekte çözülememiş bulmacalardır. Biyolog Richard Peto, 1970’lerde farelerin insanlardan çok daha yüksek kanser oranına sahip olduğunu fark etti. Aslında bu hiç mantıklı değildi. İnsanlar farelerin 1000 katından fazla hücreye sahiptir ve kanser, kontrolden çıkarak çoğalan bir hücredir. Bu nedenle insanların, fareler gibi daha küçük canlılara göre kansere yakalanma olasılığının daha yüksek olması beklenir. Bu paradoks diğer türlerde de görülür: Vücutlarında çok daha fazla hücre bulunmasına rağmen mavi balinaların kansere yakalanma olasılığı insanlardan çok daha düşüktür.

Fermi Paradoksu

fermi

Fizikçi Enrico Fermi’nin adını taşıyan Fermi paradoksu, evrende uzaylı yaşamın ne kadar muhtemel olduğu ile görünürdeki yokluğu arasındaki çelişkidir. Galaksideki güneş gibi milyarlarca yıldız, bu yıldızlardan bazılarının yörüngesinde olması gereken Dünya benzeri birçok gezegen, bu gezegenlerden bazılarının yaşam geliştirme olasılığı, bu yaşamın bir kısmının o kadar zeki veya daha zeki olma olasılığı göz önüne alındığında hepimizin aklımıza gelen bir soruya cevap arar bu paradoks: “Herkes nerede?”

Polchinski Paradoksu

Polchinski Paradoksu

Teorik fizikçi Joseph Polchinski tarafından başka bir fizikçiye gönderdiği mektupta bu paradoksu yer verir. Bir tane solucan deliği düşünelim, bir ucu solucan deliğinin geleceğe götüren ağzı diğer ucu da geçmişe götüren ağzı olsun. Bir bilardo topunu geleceğe götüren ağzına attığınızı hayal edin. Fırlatılan bu top yörüngesi nedeniyle geçmişine çarpar ve ve solucan deliğine girmeden geri dönmüş olur. Bu durumda bu olay hiç yaşanmamış olur.

Gözlemci Paradoksu

Gözlemci Paradoksu

Başlangıçta sosyo-dilbilim alanında görülen bu paradoks, belirli olgu gözlenirken, sadece onu gözlemlemenin olgunun kendisini değiştireceğini ifade eder. Örneğin bir araştırmacı bir popülasyondaki gündelik iletişimi gözlemlemek isterse, gözlemlenenler, konuşmalarının akademik araştırmaya dahil olacağını bildikleri için daha resmi konuşacaklardır.

Hoşgörü Paradoksu

Sosyo-kültürel alandaki en ilginç paradokslardan biridir. Bu paradoksa göre, tamamen hoşgörülü bir toplum, hoşgörüsüz unsurlara da hoşgörü gösterecektir. Zamanla hoşgörüsüz faktörler baskın gelerek toplumu hoşgörüsüz bir hale getirecektir. Yani hoşgörülü bir toplum kalmak için hoşgörüsüzlüğe müsamaha gösterilmemelidir.

Boş Sayfa Paradoksu

Boş Sayfa Paradoksu

Belki de en ilginç paradokslardan birisidir. Birçok kurum, belge biçimlendirme kaygılarını gidermek için boş sayfalar kullanır. Okuyucuların hatalı bir ürün aldıklarını düşünmemeleri için de “Bu sayfa bilerek boş bırakılmıştır.” ibaresini de eklerler. Ancak bu yazı sayfanın boş bir sayfa olma özelliğini ortadan kaldıracaktır.

GÖZ ATMAK İSTERSENİZ

Kaynak: 10 paradoxes that will stretch your mind; https://bigthink.com/

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.