ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Livermore İtfaiyesi, dünyanın en sıra dışı ampullerinden birine ev sahipliği yapıyor. Centennial Bulb adı verilen bu ampul 1901 yılında yanmaya başladı. Aradan 125 yıl geçti ve kısa süreli kesintiler dışında hâlâ yanmaya devam ediyor. Livermore kenti de Haziran 2026’da ampulün 125. yaşını özel bir etkinlikle kutladı. Guinness Dünya Rekorları, Centennial Bulb’ı dünyanın en uzun süre çalışan ampulü olarak kabul ediyor.
Peki günümüzde kullandığımız ampuller birkaç yıl içinde bozulurken Centennial Bulb nasıl 125 yıldır çalışabiliyor?
Centennial Lamp Sönmeden Nasıl Yanıyor?
Centennial Bulb’ı Shelby Electrical Company üretti. Ampul, günümüzdeki akkor ampullerde kullanılan tungsten yerine karbon filamana sahip. Ancak olağanüstü ömrünü yalnızca filaman malzemesiyle açıklamak mümkün değil.
Ampul bugün son derece düşük güçte çalışıyor. İlk yıllarında çok daha parlak ışık verirken zamanla gücü yaklaşık 4 watt düzeyine kadar düştü. Bu nedenle günümüzde bir gece lambası kadar loş ışık yayıyor. Düşük güç, filamanın daha düşük sıcaklıkta kalmasını sağlıyor. Sıcaklık azaldıkça filaman daha yavaş aşınıyor ve ampulün ömrü uzuyor.
Centennial Bulb’ın neredeyse sürekli açık kalması da ona avantaj sağlıyor. Bir akkor ampulü her açtığımızda filaman kısa sürede yüksek sıcaklığa ulaşır, kapattığımızda yeniden soğur. Bu sürekli ısınma ve soğuma filaman üzerinde mekanik gerilim yaratır. Livermore’daki ampul bu döngüyü çok az yaşadığı için filamanı daha yavaş yıpranıyor.
Yine de Centennial Bulb tamamen benzersiz bir örnek değil. 20. yüzyılın başlarında üreticiler uzun ömürlü ampuller geliştirmekle övünüyor, binlerce saat çalışan modelleri reklamlarında özellikle vurguluyordu.
Centennial Bulb, olağanüstü uzun ömürlü tek ampul değildir. Benzer biçimde onlarca yıl boyunca çalışan başka örnekler de vardır. Bunlardan biri, Teksas’ın Fort Worth kentindeki Palace Light Bulb adlı ampuldür.
Peki Livermore İtfaiyesi’nde bir yüzyıldan uzun süredir çalışan bir ampul varsa, evlerimizde kullandığımız ampuller neden çok daha kısa ömürlü?
Neden Günümüzde Ampuller Bu Kadar Uzun Süre Yanmıyor?
Bu sorunun yanıtı bizi 20. yüzyılın başlarına ve modern tüketim kültürünün ilginç bir dönemine götürüyor. O yıllarda ampul üreticileri yalnızca daha iyi ve daha parlak ampuller geliştirmekle ilgilenmiyordu. Ürünlerin ne kadar süre dayanması gerektiği de giderek ticari bir mesele haline gelmişti.
Bu hikâyenin önemli belgeleri yıllar sonra Almanya’da ortaya çıktı. 1989’da Berlin Duvarı yıkılırken tarihçi Helmut Herger, Doğu Berlin’deki Osram şirketinin merkezinde eski şirket kayıtlarını inceliyordu. Yerlere saçılmış belgeler arasında, büyük elektrik şirketlerinin yaptığı toplantılara ait gizli tutanaklar buldu.
Belgeler, dünyanın önde gelen ampul üreticilerinin Phoebus Karteli adı verilen uluslararası bir oluşum altında bir araya geldiğini gösteriyordu. Kartelin temelleri 1924 yılında atılmıştı. Osram, Philips ve General Electric ile bağlantılı şirketlerin de aralarında bulunduğu büyük üreticiler, ampul pazarını ortak kurallarla düzenlemeyi amaçlıyordu.
1925 yılına gelindiğinde kartel, standart ev ampullerinin ömrünü yaklaşık 1000 saat olarak belirledi. Üreticiler ampullerinden örnekleri İsviçre’deki merkezi laboratuvara gönderiyordu. Laboratuvar ampullerin kullanım sürelerini ölçüyor, hedeflenen ömrün dışına çıkan üreticiler para cezası ödüyordu.
Sonuç kısa sürede ortaya çıktı. Phoebus üyelerinin ürettiği standart ampullerin ortalama ömrü 1926’da yaklaşık 1800 saatken 1933-1934 döneminde 1205 saate kadar düştü. Aynı dönemde hiçbir üye fabrika 1500 saatten uzun çalışan standart ampuller üretmiyordu.
Üstelik Phoebus’a katılan şirketler yalnızca ampul üretmiyordu. Elektrik şebekelerinden sokak aydınlatmasına, ev aletlerinden ulaşım sistemlerine kadar modern yaşamın giderek büyüyen elektrik altyapısında önemli bir yere sahiptiler. Bu nedenle aldıkları kararlar yalnızca ampul pazarını değil, gelişmekte olan tüketim kültürünü de etkiledi. Phoebus Karteli bugün planlı eskitme dediğimiz yaklaşımın en ünlü tarihsel örneklerinden biri oldu.
Planlı Eskitme Nedir?
Planlı eskitme, üreticinin bir ürünü tüketicinin belirli bir süre sonra yenisini almak zorunda kalacağı biçimde tasarlaması ya da kullanım süresini bilinçli olarak sınırlaması anlamına gelir.
Phoebus Karteli bu yaklaşımı ampul üretiminde sistemli hale getirdi. Kartel başlangıçta 1955’e kadar faaliyet göstermeyi planladı ancak ekonomik krizler, şirketler arasındaki anlaşmazlıklar ve II. Dünya Savaşı nedeniyle 1940’ta dağıldı. Buna karşılık 1000 saatlik akkor ampul standardı çok daha uzun süre yaşamaya devam etti.
Centennial Bulb bugün bize yalnızca eski bir ampulün ne kadar dayanabileceğini göstermiyor. Aynı zamanda teknoloji tarihinde önemli bir soruyu da canlı tutuyor. Bir ürünün ömrünü yalnızca mühendisliğin sınırları mı belirler, yoksa onu üreten şirketin ekonomik çıkarları da bu sınırı çizer mi? Livermore’daki küçük ampul 125 yıldır bu sorunun üzerinde yanmaya devam ediyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Everlasting Lightbulbs? They Exist. Well, Existed. Yayınlanma tarihi: 14 Nisan 2021; bağlantı: Everlasting Lightbulbs? They Exist. Well, Existed
- This Lightbulb Was Switched On In 1901 — And It’s Still Going. Yayınlanma tarihi: 21 Haziran 2021. Bağlantı: This Lightbulb Was Switched On In 1901 — And It’s Still Going
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
