Matematik

Arrow’un İmkânsızlık Teoremi: Adil Bir Seçim Sistemi Mümkün mü?

Bir seçimde herkes kendi tercihine göre oy kullansa bile ortaya çıkan sonuç bütün seçmenlerin tercihlerini tutarlı biçimde yansıtmayabilir.

Bir seçimde kazananı belirlemek ilk bakışta kolay görünür. İnsanlar oylarını kullanır, oylar sayılır ve en fazla desteği alan aday kazanır. Ancak birden fazla adayın yarıştığı seçimlerde hangi yöntemi kullandığımız, sonucu doğrudan etkiler. Aynı seçmenler, aynı tercihlerle farklı oylama sistemlerinde farklı kazananlar belirleyebilir.

Peki, bütün seçmenlerin tercihlerini dikkate alan, her durumda tutarlı sonuç veren ve kimseye ayrıcalık tanımayan bir seçim sistemi oluşturabilir miyiz?

Bu soru, matematikçilerin ve filozofların yüzyıllardır üzerinde düşündüğü toplumsal karar alma probleminin merkezinde yer alır. Fransız matematikçi Nicolas de Condorcet, 1785 yılında çoğunluk tercihlerinin bazen döngü oluşturduğunu gösterdi. Condorcet paradoksu olarak bilinen bu durumda çoğunluk A’yı B’ye, B’yi C’ye, C’yi de A’ya tercih eder. Böylece bireysel tercihler tutarlı olsa bile toplumsal tercihler tutarsız bir sonuç verir.

Arrow İmkansızlık Teoremine Göre Adaletli Bir Seçim Yoktur!
Kenneth Arrow, iktisat alanına yaptığı kalıcı ve etkili katkılar sayesinde, tarihin en önemli iktisatçıları arasında gösterilmektedir.

Yaklaşık 165 yıl sonra Amerikalı ekonomist Kenneth Arrow, sorunu çok daha genel bir matematiksel çerçevede ele aldı. Arrow’un ulaştığı sonuç, yalnızca çoğunluk yönteminin değil, başka seçim yöntemlerinin de temel sınırlamalara sahip olduğunu ortaya koydu.

Arrow’un İmkânsızlık Teoremi Nedir?

Kenneth Arrow (1921–2017), 20. yüzyılın en etkili ekonomistlerinden biriydi. Columbia Üniversitesinde doktora çalışmalarını sürdürürken toplumsal kararların matematiksel temelleri üzerinde çalışmaya başladı.

1950 yılında A Difficulty in the Concept of Social Welfare başlıklı makalesini yayımladı. Bir yıl sonra Social Choice and Individual Values adlı kitabında çalışmalarını geliştirdi.

Arrow, 1972 yılında John Hicks ile birlikte genel ekonomik denge teorisine ve refah teorisine yaptığı öncü katkılar nedeniyle Nobel Ekonomi Ödülü’nü aldı. Arrow’un araştırdığı temel problem, bireysel tercihlerin toplumsal bir tercihe nasıl dönüştürüleceğiydi.

Arrow, sonuçlarını doktora tezinde tanıttı.

Örneğin bir grup insanın üç aday arasından seçim yaptığını düşünelim. Her seçmen adayları en çok tercih ettiğinden en az tercih ettiğine doğru sıralasın. Amacımız, bu bireysel sıralamalardan hareketle toplumun ortak tercih sıralamasını oluşturmak olsun.

Böyle bir sistemin adil ve tutarlı olması için hangi özellikleri taşıması gerekir? Arrow, bu soruya yanıt ararken birkaç temel koşul belirledi.

1. Oybirliği koşulu (Pareto ilkesi)

Bütün seçmenler A adayını B adayına tercih ediyorsa toplumsal sıralamada da A, B’nin önünde yer almalıdır.

Örneğin bir sınıftaki herkes Ayşe’yi Ali’ye tercih ediyorsa seçim yöntemi Ali’yi Ayşe’nin önüne yerleştirmemelidir. Bu koşul, ortak kararın bütün seçmenlerin üzerinde uzlaştığı tercihleri korumasını sağlar.

2. İlgisiz alternatiflerden bağımsızlık

İki aday arasındaki toplumsal tercih, yalnızca seçmenlerin bu iki aday hakkındaki tercihlerine bağlı olmalıdır. Örneğin seçmenlerin Ayşe ile Barış arasındaki tercihleri aynı kaldığı sürece Can’ın sıralamadaki yerinin değişmesi, Ayşe ile Barış arasındaki toplumsal sıralamayı etkilememelidir.

Diğer bir deyişle, iki seçenek arasındaki karşılaştırmanın sonucunu, başka seçeneklere ilişkin tercihler belirlememelidir.

3. Diktatörün bulunmaması

Hiçbir seçmen, diğer herkesin tercihinden bağımsız olarak toplumsal sıralamayı tek başına belirleyememelidir.

Arrow’un burada kullandığı diktatör kavramı, siyasal anlamından daha teknik bir içeriğe sahiptir. Bir kişinin bütün aday çiftleri arasındaki kesin tercihleri, diğer seçmenler ne düşünürse düşünsün toplumsal sıralamayı belirliyorsa o kişi matematiksel anlamda diktatördür.

Bu üç koşulun yanında Arrow iki temel varsayım daha kabul etti.

İlk olarak seçmenlerin kendi içlerinde tutarlı olmak şartıyla adayları istedikleri gibi sıralayabilmeleri gerekir. Buna sınırsız tercih alanı denir. İkinci olarak seçim yöntemi, karşılaştığı her tercih dağılımından tutarlı bir toplumsal sıralama üretmelidir. Toplumsal sıralama, bir seçeneği diğerinin önüne koyarken çelişkili döngüler oluşturmamalıdır.

Bu koşullar ayrı ayrı oldukça makul görünür. Ancak Arrow şaşırtıcı bir sonuca ulaştı. Üç veya daha fazla seçeneğin bulunduğu durumlarda, bireysel tercih sıralamalarından hareketle bu koşulların tamamını aynı anda karşılayan bir toplumsal sıralama yöntemi oluşturmak matematiksel olarak imkânsızdı.

Başka bir deyişle, seçim yöntemini nasıl tasarlarsak tasarlayalım, bu koşullardan en az birinden vazgeçmek zorundayız.

Arrow’un İmkânsızlık Teoremi İçin Bir Örnek

Teoremin ne anlama geldiğini anlamak için yedi seçmenin katıldığı bir seçim düşünelim. Başlangıçta yalnızca Ayşe ve Barış aday olsun. Seçmenlerin tercihleri şöyle:

  • 4 seçmen: Ayşe > Barış
  • 3 seçmen: Barış > Ayşe

Bu durumda çoğunluk Ayşe’yi tercih ettiği için seçimi Ayşe kazanır. Şimdi seçime Can adında üçüncü bir aday katılsın. Seçmenlerin tercih sıralamaları şu şekilde olsun:

  • 2 seçmen: Ayşe > Barış > Can
  • 2 seçmen: Can > Ayşe > Barış
  • 3 seçmen: Barış > Ayşe > Can

Burada Ayşe ile Barış arasındaki tercihler değişmedi. Yine dört seçmen Ayşe’yi, üç seçmen ise Barış’ı tercih ediyor. Ancak adayların yalnızca birinci sıra oylarını sayarsak farklı bir sonuç elde ediyoruz. Ayşe 2, Can 2 ve Barış 3 oy alıyor. Böylece seçimi Barış kazanıyor.

Bu yöntem, en fazla birinci tercih oyu alan adayın kazandığı çoğulluk yöntemi olarak bilinir. Kazanan adayın oyların yarısından fazlasını alması gerekmez.

Oysa seçmenlerin çoğunluğu hâlâ Ayşe’yi Barış’a tercih ediyor. Üstelik Ayşe ile Can’ı karşılaştırdığımızda beş seçmenin Ayşe’yi, yalnızca iki seçmenin Can’ı tercih ettiğini görüyoruz. Dolayısıyla Ayşe, her iki rakibini de ikili karşılaştırmalarda yeniyor. Yani bu seçimin Condorcet kazananı Ayşe.

Buna rağmen çoğulluk yöntemi Barış’ı kazanan ilan ediyor. Üçüncü adayın varlığı, Ayşe ile Barış arasındaki çoğunluk ilişkisini değiştirmediği hâlde seçimin sonucunu değiştirdi. Bu örnek, birinci tercih oylarını saymanın seçmenlerin bütün tercihlerini yansıtmak için neden yetersiz kaldığını gösteriyor.

Peki, Can’ın tercihler içindeki yerini değiştirdiğimizde ne olur? İlk örnekteki yedi seçmeni koruyalım. Bu kez Can’ı birinci sıraya yerleştiren iki seçmenin Can’ı son sıraya aldığını düşünelim:

  • 4 seçmen: Ayşe > Barış > Can
  • 3 seçmen: Barış > Ayşe > Can

Ayşe ile Barış arasındaki bireysel tercihler yine aynı kaldı. Ancak birinci tercih oyları artık Ayşe için 4, Barış için 3 oldu. Böylece çoğulluk yöntemine dayanan sıralamada Ayşe, Barış’ın önüne geçti.

Bu karşılaştırma, ilgisiz alternatiflerden bağımsızlık koşulunun neden önemli olduğunu gösteriyor. Ayşe ve Barış hakkındaki bireysel tercihler sabit kalmasına rağmen Can’ın sıralamadaki yerinin değişmesi, toplumsal sonucu etkiledi.

Sonuç Olarak

Arrow’un imkânsızlık teoremi, toplumsal tercih teorisinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oldu. Daha önce matematikçiler çoğunluk kuralının, Borda sayımının ve diğer seçim yöntemlerinin sorunlarını ayrı ayrı inceliyordu. Arrow ise soruyu değiştirdi: Bütün makul koşulları aynı anda karşılayan bir yöntem var mı?

Matematiksel kanıtı, belirlediği koşullar altında böyle bir yöntemin bulunmadığını gösterdi. Yine de bu sonuç, bütün seçim sistemlerinin aynı ölçüde sorunlu olduğu anlamına gelmiyor. Farklı yöntemler farklı ilkelere öncelik verir. Bazıları çoğunluğun ikili tercihlerine ağırlık verirken bazıları adayların bütün sıralamalardaki yerlerini dikkate alır.

Arrow’un matematiksel katkısı, bu yöntemlerin sınırlarını ortaya koymasıdır. Seçim sistemlerini değerlendirirken yalnızca hangi adayın kazandığına değil, kullanılan yöntemin hangi ilkeleri koruduğuna da bakmamız gerekir.

Sonuçta adil bir seçim sistemi oluşturmak, matematiksel koşullar arasında tercih yapmayı gerektirir. Hangi ilkelere öncelik vereceğimiz ise aynı zamanda toplumsal bir karardır.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Amadae, S.M.. “impossibility theorem”. Encyclopedia Britannica, 15 Jan. 2015, https://www.britannica.com/topic/impossibility-theorem. Accessed 1 September 2024.
  • Kenneth Arrow’s legacy and why elections can be flawed. Yayınlanma tarihi: 1 Mart 2017. Kaynak site. Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AA.fm9jkyj3h

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.