
Demokratik seçimlerin temelinde çoğunluk ilkesi yer alır. Seçmenler oy kullanır ve en çok oyu alan aday kazanır. Benzer biçimde yönetim kurullarında, komitelerde, okullarda ve arkadaş gruplarında da karar vermek için oylamaya başvururuz. Çoğunluğun kararına uymak genellikle en adil yöntem olarak kabul edilir. Peki, çoğunluk her zaman tutarlı bir karar verir mi?
Matematikçiler bu sorunun yanıtını yüzyıllardır araştırıyor. Karşılaştıkları en ilginç sorunlardan biri ise Condorcet paradoksu, diğer adıyla seçim paradoksudur.
Condorcet Paradoksu Nedir?
Çoğunluk kuralının nasıl beklenmedik sonuçlar doğurduğunu anlamak için basit bir örnek düşünelim. Ahmet, Mehmet ve Ayşe akşam yemeğinden sonra ne içeceklerine karar vermeye çalışıyor. Üç seçenekleri var: çay, kahve ve soda. Üç arkadaşın tercih sıralamaları şöyle:
- Ayşe, sodayı çaya, çayı da kahveye tercih ediyor. (Soda > Çay > Kahve)
- Ahmet, çayı kahveye, kahveyi de sodaya tercih ediyor. (Çay > Kahve > Soda)
- Mehmet, kahveyi sodaya, sodayı da çaya tercih ediyor. (Kahve > Soda > Çay)
Üçü de çoğunluğun kararına uymayı kabul ediyor. Önce kahve ile sodayı karşılaştırıyorlar. Ahmet ve Mehmet kahveyi tercih ettiği için kahve kazanıyor. Ardından çay ile kahve arasında oylama yapıyorlar. Bu kez Ahmet ve Ayşe çayı seçiyor. Dolayısıyla çay, kahveyi yeniyor.
Bu iki sonuca bakarak çay sipariş etmeye karar veriyorlar. Ancak Mehmet ve Ayşe, çay yerine sodayı tercih ediyor. Çay ile soda arasında yapılan oylamayı da soda kazanıyor. Sonuçta ortaya ilginç bir döngü çıkıyor: Çay kahveyi, kahve sodayı, soda da çayı yeniyor.
Her arkadaşın tercihleri kendi içinde tutarlıdır. Ancak bu tercihleri çoğunluk kuralıyla birleştirdiğimizde tutarlı bir sıralama elde edemiyoruz.
Matematikte bu durumu geçişlilik kavramıyla açıklarız. Örneğin A’yı B’ye, B’yi de C’ye tercih eden bir kişinin A’yı C’ye tercih etmesini bekleriz. Ancak çoğunluk tercihlerinde bu özellik her zaman korunmaz. İşte Condorcet paradoksunun temelinde bu durum yer alır.
Bu sorunu 18. yüzyılda Fransız matematikçi ve filozof Nicolas de Condorcet sistemli biçimde inceledi. Matematik, siyaset ve insan hakları alanlarında çalışmalar yapan Condorcet, 1785 yılında yayımladığı eserinde çoğunluk tercihlerinin nasıl döngü oluşturduğunu gösterdi.

Condorcet’nin ortaya koyduğu sonuç, seçimlerde yalnızca oyları doğru saymanın yeterli olmadığını gösteriyordu. Hangi adayın kazanacağını belirlemek için kullandığımız yöntem de büyük önem taşıyordu.
Seçim Paradoksuna Çözüm Var mı?
Condorcet ile aynı dönemde yaşayan Fransız matematikçi Jean-Charles de Borda (1733–1799), seçim sonuçlarını belirlemek için farklı bir yöntem geliştirdi.
Borda, matematik ve mühendisliğin yanı sıra denizcilik ve haritacılık alanlarında da önemli çalışmalar yaptı. 1781 yılında sunduğu oylama yöntemi, adayların yalnızca kaç kişinin birinci tercihi olduğuna bakmak yerine bütün tercih sıralamalarını hesaba katıyordu.

Borda sayımı olarak bilinen bu yöntemde seçmenler adayları en çok tercih ettiklerinden en az tercih ettiklerine doğru sıralar. Ardından adaylar sıralamadaki yerlerine göre puan alır.
Örneğin dört adayın bulunduğu bir seçimde birinci sıradaki aday 4, ikinci sıradaki 3, üçüncü sıradaki 2 ve son sıradaki 1 puan alır. Bütün seçmenlerin verdiği puanlar toplandığında en yüksek puanı alan aday seçimi kazanır. Bu yaklaşımın seçim sonucunu nasıl değiştirdiğini bir örnekle inceleyelim.
Otuz öğrencinin sınıf başkanını seçeceğini düşünelim. Seçimde dört aday yarışıyor: Ali, Ayşe, Can ve Burak. Öğrencilerin tercihleri şöyle:
- 11 öğrenci: Ali > Ayşe > Can > Burak
- 10 öğrenci: Burak > Ayşe > Can > Ali
- 9 öğrenci: Can > Ayşe > Burak > Ali
Yalnızca birinci tercih oylarını sayarsak Ali 11, Burak 10 ve Can 9 oy alır. Ayşe ise hiçbir öğrencinin birinci tercihi değildir. Bu durumda en fazla oyu alan Ali kazanır.
Borda Yöntemini Uygularsak Ne Olur?
Dört aday bulunduğu için birinci sıraya 4, ikinciye 3, üçüncüye 2 ve sonuncuya 1 puan verelim. Hesaplamalar sonucunda şu puanları elde ederiz:
- Ali: 44 + 10 + 9 = 63 puan
- Burak: 11 + 40 + 18 = 69 puan
- Can: 22 + 20 + 36 = 78 puan
- Ayşe: 33 + 30 + 27 = 90 puan
Bu kez seçimi Ayşe kazanır. Üstelik hiçbir öğrenci onu birinci sıraya yerleştirmemiştir. Ancak bütün öğrenciler Ayşe’yi ikinci sıraya koyduğu için toplamda en yüksek puana ulaşmıştır. Burada daha ilginç bir ayrıntı var.
Ayşe ile Ali arasındaki karşılaştırmada 19 öğrenci Ayşe’yi tercih ederken 11 öğrenci Ali’yi seçiyor. Ayşe, Burak’ı 20’ye karşı 10 oyla, Can’ı ise 21’e karşı 9 oyla yeniyor. Dolayısıyla Ayşe yalnızca Borda sayımının kazananı değildir. Aynı zamanda Condorcet kazananıdır. Bu terim, diğer bütün adayları ikili karşılaştırmalarda çoğunluk oyuyla yenen kişiyi tanımlar.
Bu örnek, en fazla birinci sıra oyu alan adayın çoğunluğun diğer adaylara tercih ettiği kişiyle aynı olmayabileceğini gösteriyor.
Ancak Borda yönteminin de sınırlamaları vardır. Farklı tercih dağılımlarında Borda kazananı ile Condorcet kazananı farklı kişiler olabilir. Başka bir deyişle Borda sayımı, bütün rakiplerini ikili karşılaştırmalarda yenen adayı her zaman seçmez.
Condorcet, seçim sonuçlarını değerlendirirken adayların ikili karşılaştırmalarını esas aldı. Bir aday bütün rakiplerini çoğunluk oyuyla yeniyorsa onu seçimin kazananı olarak kabul edebiliriz. Ancak Condorcet paradoksu, bazı seçimlerde böyle bir adayın ortaya çıkmadığını gösteriyor.
Her Seçim Kendi Sorunları İle Gelir
Condorcet ve Borda’nın çalışmalarından sonra matematikçiler daha adil seçim yöntemleri geliştirmek için uzun yıllar çalıştı. Ancak her yöntemin kendine özgü sınırlamaları vardı. Seçim kurallarını değiştirmek kimi zaman kazananı da değiştiriyordu.
1951 yılında ekonomist Kenneth Arrow, bu sorunun çok daha derin bir matematiksel temeli olduğunu gösterdi. Arrow’un imkânsızlık teoremine göre, üç veya daha fazla seçeneğin bulunduğu seçimlerde, bireysel tercihleri toplumsal bir sıralamaya dönüştüren hiçbir yöntem belirli temel demokratik koşulların tamamını aynı anda karşılayamaz.
Condorcet paradoksu ve Arrow’un imkânsızlık teoremi, seçim sistemlerinin matematiksel sınırlarını ortaya koyuyor. Her yöntem bazı demokratik ilkelere öncelik verirken diğerlerinden ödün vermeyi gerektiriyor. Bu nedenle adil bir seçim sistemi oluşturmak, yalnızca oyları doğru saymayı değil, çoğunluğun tercihlerinin nasıl değerlendirileceğine karar vermeyi de gerektiriyor.
Yazının devamında göz atmanızı öneririz: Arrow’un İmkansızlık Teoremine Göre Adaletli Bir Seçim Yoktur!
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Elections: Could they be fairer?; yayınlanma tarihi: 14 Kasım 2019; Kaynak site: Plus Math. Bağlantı: Elections: Could they be fairer?/
- Gehrlein, William. (1997). Condorcet’s Paradox and the Condorcet Efficiency of Voting Rules. Mathematica Japonica. 45. 173-199.
- Kurrild-Klitgaard, Peter. (2001). An Empirical Example of the Condorcet Paradox of Voting in a Large Electorate. Public Choice. 107. 135-45. 10.1023/A:1010304729545.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel







Şahsım, kendim, bizatihi ben “dağ yürüyüşü”nü tercih ediyordum. Paradoksun dışına atılmışım.
Asla “farketmez” diyenlerden olmadım.
Kolay gelsin.
Takipteyim.