Antik felsefe dünyası denince çoğu insanın aklına togalar giymiş, sakallı yaşlı erkekler gelir. Kamusal alanda ders veren, onu dinlemek için uzaklardan gelen kalabalıkları kendine çeken bir kadın ise bu hayale pek uymaz. İskenderiyeli Hypatia’yı bu kadar ilgi çekici kılan nedenlerden biri tam da budur.
Hypatia, hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olduğumuz ilk kadın matematikçilerden biridir. Ancak yaşam öyküsü mutlu bir sonla bitmez. Matematik ve astronomi alanındaki çalışmalarıyla büyük ün kazanmasına rağmen hayatının sonu, antik bir trajediyi andıracak kadar şiddetli oldu.
İskenderiyeli Hypatia Kimdi ve Ne Öğretti?
Hypatia, MS 4. yüzyılın ikinci yarısında doğdu. Babası Theon of Alexandria, İskenderiye’de tanınmış bir matematikçi ve öğretmendi. Hypatia çocukluğunu, dönemin en önemli bilim ve düşünce merkezlerinden biri olan İskenderiye’nin öğrenme ortamında geçirdi.
Hypatia küçük yaşlardan itibaren matematik, bilim, felsefe, edebiyat ve sanatla iç içe büyüdü. İskenderiye’nin farklı coğrafyalardan gelen düşünürleri bir araya getiren yapısı da onun gelişimini etkiledi.
Theon’un matematiğin mantığına ve düzenine duyduğu ilgi kızına da geçti. Ancak Hypatia zamanla kendi öğretmeni olan babasının ününü aşacak ve Antik Çağ’ın en tanınmış matematikçilerinden biri hâline gelecekti.
O dönemde insanlar matematiği bugünkünden oldukça farklı konular için de kullanıyordu. Örneğin belirli bir gezegenin etkisi altında doğduğuna inanılan bir ruhun gelecekte nerede bulunacağını matematiksel hesaplarla belirlemeye çalışıyorlardı. Astronomi ile astrolojiyi tek bir alan olarak görüyor, matematiği de bu alanla din arasında bir bağ olarak kabul ediyorlardı.
Hypatia da ilk eğitimini bu ortamda aldı. Babası Theon ona matematik, astronomi ve dönemin farklı din anlayışlarını öğretti. Ancak Theon yalnızca bilgi aktarmak istemiyordu. Kızının öğrendiklerini sorgulamasını, farklı düşünceleri değerlendirmesini ve mevcut bilgilerin üzerine yenilerini eklemesini istiyordu.
Bu nedenle Theon, Hypatia’nın düşünme özgürlüğüne büyük önem verdi. Kızının katı inançlara bağlanmasını istemedi ve onu yeni fikirlere açık olmaya yönlendirdi. Ona göre yanlış düşünmek bile hiç düşünmemekten daha iyiydi.
Theon, kızının bedensel gelişimiyle de yakından ilgilendi. Hypatia düzenli egzersiz yaptı, yüzdü, kürek çekti, ata bindi ve dağlara tırmandı. Theon, güçlü bir zihnin yanında sağlıklı bir beden geliştirmesini de istiyordu.
Hypatia Neden Bir Filozof Olarak Kabul Görür?
Romalılar hitabet sanatına büyük önem veriyordu. Theon da Hypatia’nın eğitimine hitabet derslerini ekledi. Ona sözcükleri etkili kullanmayı, sesini doğru biçimde yönetmeyi ve düşüncelerini açık biçimde anlatmayı öğretti.
Ancak Theon, kızının bu becerileri insanları yönlendirmek için kullanmasını istemiyordu. Özellikle gençlerin düşüncelerini etkilemenin kolay olduğunu biliyor ve Hypatia’yı hitabetin gösterişli yönüne kapılmaması konusunda uyarıyordu. Bu eğitim, onun ileride güçlü ve etkili bir öğretmen olmasında önemli rol oynadı.
Hypatia eğitiminin bir bölümünde farklı yerlere seyahat etti. Bu yolculukların ne kadar sürdüğü konusunda kaynaklar aynı bilgiyi vermez. Atina’da bir süre eğitim gördüğüne ilişkin anlatılar da vardır. İskenderiye’ye döndüğünde matematik ve felsefe dersleri vermeye başladı.
Kısa sürede dönemin tanınan ve sevilen öğretmenlerinden biri oldu. Avrupa, Asya ve Afrika’dan genç öğrenciler onu dinlemek için İskenderiye’ye geliyordu.
Hypatia’nın Matematik İle İlgili Çalışmaları Nelerdir?
Hypatia matematik üzerine çeşitli çalışmalar hazırladı. Bugün onun çalışmalarını daha çok sonraki kaynaklardan ve öğrencisi Kireneli Synesios’un mektuplarından biliyoruz.
Hypatia, Diophantos’un Arithmetica adlı eseri üzerine yorumlar yazdı. Bu çalışmada Diophantos’un kullandığı yöntemleri, belirsiz denklemleri ve sembolik anlatımı ele aldı. Bazı araştırmacılar, metindeki alternatif çözümlerin ve yeni problemlerin Hypatia’ya ait olabileceğini düşünür.
Apollonios’un konikleri üzerine de bir çalışma hazırladı. Konikler, elips, parabol ve hiperbol gibi eğrileri konu alır. Hypatia bu zor metni öğrencileri için daha anlaşılır hâle getirdi.
Ayrıca Batlamyus’un Almagest adlı astronomi eseri üzerine açıklamalar yazdı. Babası Theon ile birlikte Öklid üzerine en az bir çalışma hazırladı. Bu eserlerin büyük bölümü ders metni niteliğindeydi.
Hypatia geniş bir çevrede tanınıyor ve büyük ilgi görüyordu. Bazı anlatılara göre prenslerden ve filozoflardan evlilik teklifleri almıştı. Ancak bu teklifleri kabul etmedi ve hiç evlenmedi. Kaynaklarda onun kendisini “hakikatle evli” olarak gördüğü aktarılır.
İskenderiyeli Hypatia Neden Öldürüldü?
Hypatia’nın öğrencilerinden biri Kireneli Synesios idi. Daha sonra Ptolemais piskoposu olan Synesios, Hypatia ile bağını uzun süre korudu. Bilimsel konularda ona danıştı ve mektuplarında yardım istedi.
Hypatia, Yeni Platoncu düşünce geleneğine bağlıydı. Bu gelenek akla, sorgulamaya ve felsefi düşünceye önem veriyordu. Ancak dönemin İskenderiye’sinde dinî ve siyasi gerilimler giderek artıyordu. MS 412’de Cyril’in İskenderiye patriği olmasıyla bu gerilim daha da büyüdü.
Hypatia, Mısır valisi Orestes ile yakın ilişki içindeydi. Orestes ile Cyril arasında siyasi bir güç mücadelesi vardı. Bu nedenle Hypatia zamanla iki taraf arasındaki çatışmanın hedeflerinden biri hâline geldi.
MS 415’te bir grup fanatik, Hypatia’ya saldırdı ve onu öldürdü. Kalabalık onu soydu, bedenini parçaladı ve ardından uzuvlarını kent boyunca sürükledi. Sonunda geriye kalanları yakarak yok ettiler.
Hypatia’nın öldürülmesi, İskenderiye’de büyük bir sarsıntı yarattı. Orestes, ölümü Roma’ya bildirdi ve soruşturma istedi. Ancak kendi güvenliğinden de endişe ettiği için bir süre sonra İskenderiye’den ayrıldı. Soruşturma ise tanık eksikliği gerekçesiyle sonuçsuz kaldı.
Efsane ve Kurguda İskenderiyeli Hypatia
Hypatia’nın tarihteki yeri buna rağmen silinmedi. Matematik tarihinde adı en çok anılan kadınlardan biri oldu. Daha sonraki yüzyıllarda hayatı romanlara ve farklı anlatılara konu oldu. Ancak bu metinlerin bir bölümü onun matematik çalışmalarından çok trajik ölümüne odaklandı.
Oysa Hypatia’yı yalnızca ölümüyle hatırlamak eksik olur. O, matematik, astronomi ve felsefe alanlarında ders veren, klasik metinleri yorumlayan ve İskenderiye’nin bilim geleneğini sürdüren önemli bir düşünürdü.
Bugün Hypatia’nın anısı yalnızca kitaplarda ve filmlerde değil, gökyüzünde de yaşamaya devam ediyor. Bir asteroide ve Ay’daki bir kratere onun adı verilmiştir.
Yazıyı, Hypatia’ya atfedilen şu sözle kapatalım: “Bizi birleştiren şeyler, ayıran şeylerden daha fazladır. Hepimiz kardeşiz.”
Yazının devamında okumak isterseniz: Kadın Filozoflar: Felsefe Tarihinin İlk Sayfalarında da Kadınlar Vardı!
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Hypatia, Ancient Alexandria’s Great Female Scholar; Yayınlanma tarihi: 14 Mart 2010; Bağlantı: https://www.smithsonianmag.com/history
- Rebecca Buxton; The Philosopher Queens: The lives and legacies of philosophy’s unsung women; ISBN: 178352801X
- Bennett, Alice. “Hypatia of Alexandria: The Life and Death of a Female Philosopher” TheCollector.com, June 20, 2021, https://www.thecollector.com/hypatia-of-alexandria-female-philosopher/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, 2015 yılından beri matematiğe karşı önyargıyı azaltmak ve bilime duyulan ilgiyi artırmak için yayın yapıyor. Matematikle başladığımız bu yolculukta, zamanla bilimin farklı alanlarına da yer vermeye başladık. Sitemizin tek geliri reklamlardan geliyor. Ancak yüksek okunurluğa sahip ve düzenli olarak güncellenen bir web sitesini yayında tutmanın maliyeti her geçen gün artıyor. Bu nedenle sitemizde reklamlara yer veriyoruz. Bize destek olmak için yazılarımızı paylaşabilir ve daha fazla kişiye ulaşmamıza yardımcı olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
