Pazarlamacılar, izleyicilerin sinemadan ayrılırken akıllarında kalan tek şeyin, ekranda gördükleri ürün yerleştirmelerini nereden satın alabilecekleri olmasını isteyebilir. Ancak çağdaş filozoflar hâlâ umutlu. Çünkü bazı filmler bizi düşünmeye sevk eder; geniş kitlelere felsefi fikirler sunar ve bu kavramları çok daha ilgi çekici hâle getirir. Bu yazıda, bu tür felsefi filmlerden bazılarına göz atacağız.
Bu filmleri daha önce izlemiş olsanız bile, ele aldıkları bazı felsefi fikirleri gözden kaçırmış olmanız mümkündür. Yazının sonunda ise adı geçen 44 (hatta 45) filme ulaşacaksınız. Hazırsanız, felsefe filmleri listemize başlayalım.
Dikkat Çeken Felsefe Filmleri
2001: A Space Odyssey – 1968
Stanley Kubrick’in 1968 yılında yönettiği ve Türkçe gösterim adıyla 2001: Uzay Yolu Macerası olarak bilinen film, döneminde büyük yankı uyandırmış yapımların başında gelir. Bilimkurgu yazarı Arthur C. Clarke’ın kısa bir öyküsünden esinlenen senaryo, Kubrick ve Clarke tarafından birlikte kaleme alınmıştır. Film; insanın evrimi, teknoloji ve yapay zekâ gibi temaları ele alır.
Filmde Alman filozof Friedrich Nietzsche’nin “üstinsan” kavramına yapılan göndermeler, eseri daha da ilgi çekici kılar. Açılış müziğinin ardından Kubrick, izleyiciyi Richard Strauss’un Böyle Söyledi Zerdüşt adlı bestesiyle karşılar. Bu sırada bir grup primat, ıssız bir bölgede yiyecek için mücadele etmektedir. Ancak bu mücadele, yanlarında aniden beliren esrarengiz siyah bir taş nedeniyle kesintiye uğrar. Bu gizemli nesne, primatların ilk kez alet kullanmasını sağlayacak bir güce sahiptir.
Film, kötülük ve şiddetin insana özgü olup olmadığını sorgulatır. Aynı zamanda izleyiciyi, insanlığın geleceği üzerine düşünmeye davet eder.
Matrix – 1999
Matrix filmini bir felsefe filmleri listesinde görmek ilk bakışta şaşırtıcı olabilir. Ancak bu film, özünde felsefenin en temel sorularını sorgular. Bunların başında ise gerçekliğin ve hayatın ne olduğu gelir. Keanu Reeves’in Neo karakterini canlandırdığı filmde, insanların farkında olmadan bir simülasyonun içinde hapsolduğu ve makineler tarafından enerji kaynağı olarak kullanıldığı bir kurgu sunulur.
Film, Fransız düşünür ve sosyolog Jean Baudrillard’ın Simülakrlar ve Simülasyon adlı eserinden esinlenerek beyaz perdeye aktarılmıştır. Neo (Keanu Reeves), kırmızı ve mavi hap arasında bir seçim yapmak zorundadır. Bu haplardan biri, onun şimdiye kadar bildiği hayatı yaşamaya devam etmesini sağlar; ancak bu hayat bir illüzyondur. Diğeri ise onu, “Matrix” olarak bilinen sistemin tüm deneyimlerini kontrol ettiği gerçeğiyle yüzleştirir. Siz hangi hapı seçerdiniz?
The Truman Show – 1998
The Truman Show, aslında Alacakaranlık Kuşağı dizisinin “Özel Hizmet” adlı bölümünden esinlenilerek hazırlanmış bir senaryoya dayanır. Scott Rudin’in senaryoyu satın almasının ardından metin, Jim Carrey için yeniden yazılmıştır. Film, doğumundan itibaren devasa bir yalanın içinde yaşayan Truman Burbank’ın tekdüze hayatını anlatır. Truman’ın tüm varlığı, acımasız televizyon yapımcısı Christof’un iradesi ve sınırsız hayal gücü etrafında şekillenir.
Antik Yunan’da Platon (MÖ 429–347) gibi filozoflar, duyularımız aracılığıyla edindiğimiz bilgilere güvenip güvenemeyeceğimizi sorgulamak için “mağara alegorisi” olarak bilinen klasik düşünce deneyini tartışmışlardır.
Bu alegori, bir mağarada zincire vurulmuş mahkûmlarla başlar. Mahkûmların görebildiği tek şey, arkalarındaki ateşin ışığıyla duvara yansıyan gölgeler ve dış dünyanın yankılarıdır. Bu durum, yalnızca yanılsamalarla yetinen, sorgulamayan ve durağan bir toplumun metaforudur.
Bir mahkûm kaçmayı başarır ve mağaranın girişine yöneldiğinde önce ışığın parlaklığıyla karşılaşır. Ardından geri dönerek diğerlerini özgürleşmeye teşvik etmek ister. Ancak Platon’a göre, dış dünyanın belirsizliğinden korkan tutsaklar buna direnç gösterecek, hatta düzenlerini korumak uğruna onu öldürmeye kadar varabileceklerdir.
Nitekim filmdeki ana karakter de benzer bir gerçekliğin içine hapsedilmiştir. Truman’ın gerçek sandığı yaşam, aslında yüksek teknolojili bir televizyon setinden ibarettir.
Başlangıç – 2010
Christopher Nolan’ın Başlangıç (Inception) adlı filmi, her izleyişte yeni detaylar keşfedebileceğiniz yapımlardan biridir. Film, zaten bildiğinizi sandığınız gerçekliği yeniden sorgulamanıza neden olur. Gerçek dünyanın nerede sona erdiği ve bilinçaltının nerede başladığı gibi soruları ele alır.
Film, gerçeklik ile rüya hâli arasında sürekli gidip gelir. Nolan, film boyunca bıraktığı görsel ipuçlarıyla izleyiciyi adeta sinematik bir araştırmacıya dönüştürür ve anlatının ardındaki anlamı çözmeye davet eder. Filmin en çarpıcı yönlerinden biri ise finalde izleyiciyi gerçekliğin doğası hakkında derin bir belirsizlikle baş başa bırakmasıdır. Yoksa gerçekten uyanmış mıydık, yoksa yalnızca bir bilinç katmanından diğerine mi geçtik?
The Stranger – 1967
İtalyan yönetmen Luchino Visconti’nin imzasını taşıyan ve başrolünde Marcello Mastroianni’nin yer aldığı The Stranger, Albert Camus’nün en bilinen eserlerinden Yabancıdan uyarlanmıştır. Film, yaşadığı dünyaya ve kendi eylemlerine yabancılaşan bir adamın hikâyesini merkezine alır.
Camus’nün en önemli yapıtlarından biri olan Yabancı, bir cinayet işleyen; ancak asıl olarak bu suçtan değil, duygularını açıkça ifade ettiği ve toplumun dayattığı kurallara uymayı reddettiği için dışlanan bir karakter üzerinden ilerler. Bu “yabancı” figürü aracılığıyla modern insanın yalnızlığı ve yabancılaşması gözler önüne serilir.
Film de aynı şekilde, insanın kimliğiyle, toplumla ve kendi varlığıyla kurduğu ilişkiyi sorgulamaya açar. Bu yönüyle izleyiciyi rahatsız eden ama bir o kadar da düşündüren güçlü bir felsefi deneyim sunar.
Memento – Akıl Defteri -2000
Memento, eski bir sigorta müfettişi olan Leonard’ın hikâyesini anlatır. Nadir görülen bir hafıza kaybı yaşayan Leonard, karısının öldürüldüğü andan sonra yaşanan hiçbir yeni olayı hatırlayamaz. Bu nedenle geçmişi parçalar hâlinde yeniden kurmaya çalışır.
Film, doğrusal olmayan kurgusuyla izleyiciyi bilinçli olarak zorlar ve sürekli zaman sıçramalarıyla ilerler. Bu parçalı anlatım, Leonard’ın zihinsel durumunu doğrudan deneyimlememizi sağlar. Onun hatırlamak için geliştirdiği yöntemler ve kurgunun ustalığı, izleyiciyi son ana kadar hikâyenin içinde tutar.
Tüm bu süreç boyunca Leonard, yalnızca gerçeği değil, aynı zamanda kendi kimliğini de bulmaya çalışır. Film bu yönüyle; bilgi, kimlik ve öz farkındalık gibi temel felsefi sorular üzerine düşünmeye davet eden güçlü bir anlatı sunar.
Arrival – 2016
Uzaylı yaşamla temas kurmak mümkün olsaydı, bunu nasıl başarırdık? Ted Chiang’ın Story of Your Life adlı kısa öyküsünden uyarlanan filmin çıkış noktası tam olarak bu sorudur. Filmin ana karakteri, dilbilimci Louise Banks (Amy Adams), dünyanın farklı noktalarında beliren uzay gemilerindeki varlıkların dilini çözmekle görevlendirilir.
Bu varlıklar, insanlar tarafından “yedi ayaklı” anlamına gelen “heptapod” olarak adlandırılır. Louise’den beklenen, onların iletişim biçimini anlamasıdır.
Banks, iletişim kurmak için İngilizce kelimeler yazar ve anlamlarını ifade etmeye çalışır. Heptapodlar ise buna karşılık logogramlar aracılığıyla yanıt verir. Film boyunca Louise, bu karmaşık dilin yapısını çözmeye ve anlamın nasıl oluştuğunu kavramaya çalışır. Nihai amaç, uzaylıların Dünya’daki varlık nedenini anlamaktır. Sncak bunun yolu, öncelikle doğru bir iletişim kurabilmekten geçer.
Arrival, yalnızca bir bilimkurgu filmi değil; aynı zamanda dil, iletişim ve kader üzerine düşündüren güçlü bir anlatıdır. Filmin teorik altyapısını ise Sapir-Whorf Hipotezi oluşturur. Dilbilimciler Edward Sapir ve Benjamin Lee Whorf’un ortaya koyduğu bu yaklaşıma göre, insan dünyayı kendi dili aracılığıyla algılar ve farklı bir dili tam anlamıyla deneyimlemek kolay değildir.
Waking Life – 2001
Waking Life (Hayata Uyanmak), gerçeklik, yaşam ve ölüm, sevgi, özgür irade, rüyalar ve kabuslar—kısacası hayatın anlamı—üzerine kurulu bir animasyon filmidir. İlk bakışta karmaşık görünen yapısına rağmen, film rüyalardan yola çıkarak varoluşçuluk ve nihilizm gibi felsefi akımları sorgular.
Film, görsel açıdan da oldukça özgün bir teknikle hazırlanmıştır. Bob Sabiston tarafından geliştirilen “rotoscope” (rotoshop olarak da anılır) tekniği sayesinde, gerçek oyuncularla çekilen sahneler sonradan animasyon formuna dönüştürülmüştür. Bu tercih, filmin rüya ile gerçeklik arasındaki belirsiz atmosferini daha da güçlendirir.
Eternal Sunshine of the Spotless Mind – 2004
Dilimize Sil Baştan adıyla çevrilen bu filmi yalnızca romantik bir komedi olarak görüyorsanız, bir kez daha düşünmelisiniz. Film, ayrıldığı sevgilisine dair anılarını sildiren bir adamın hikâyesini anlatır. Romantik komedi, bilim kurgu ve fantezi unsurlarını bir araya getirse de, özünde oldukça felsefi bir anlatı sunar. İzleyiciyi, insan deneyiminin yalnızca anıların toplamından ibaret olup olmadığını sorgulamaya davet eder.
Peki, acı verici anıları silmek bizi gerçekten daha mutlu mu yapar, yoksa kim olduğumuzu kökten değiştirir mi? Sadece mutlu anılardan oluşan bir hayat, gerçekten daha iyi bir varoluş anlamına mı gelir? Ve böyle bir durumda hâlâ aynı kişi olur muyduk?
Film, tam da bu sorularla yüzleşmeye zorlayarak izleyiciyi rahatsız eden ama bir o kadar da düşündüren güçlü bir deneyim sunar.
Examined Life – Sorgulanmış Yaşam – 2008
Son olarak, felsefeye ilgi duyan herkesin izlemesi gereken bir belgeselden söz edelim. Examined Life, felsefeyi akademik metinlerin ve sınıf ortamlarının dışına taşıyarak yeniden gündelik hayatın içine yerleştiriyor. Yönetmen Astra Taylor, bu belgeselde günümüzün etkili düşünürlerinden bazılarına, onlar için anlam taşıyan mekânlarda eşlik ediyor ve ortaya oldukça özgün bir anlatı çıkıyor. Hem felsefe üzerine düşünmek hem de keyifli bir izleme deneyimi yaşamak isteyenler için güçlü bir öneri.
Elbette felsefi temaları ele alan daha pek çok filmden söz etmek mümkün. Ancak yazıyı gereksiz yere uzatmamak adına burada noktalıyoruz. Yazının başında da belirttiğimiz gibi, tüm film listesine ilgili bağlantıdan ulaşabilirsiniz. Aşağıda ise bu listeden öne çıkan ilk on filmi bulabilirsiniz.
- Žižek! (2005)
- The Pervert’s Guide to Cinema (2009)
- Derrida (2002)
- Examined Life (2008)
- The Ister (2004)
- Being in the World (2010)
- Bill & Ted’s Excellent Adventure (1989)
- When Nietzsche Wept (2007)
- The Last Days of Immanuel Kant (1994)
Yazının sonunda göz atmak isterseniz: Matematik Severlerin İzlemesi Gereken En İyi Matematik Filmleri
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Thought experiments: the films that turn us into philosophers. Yayınlanma tarihi: 8 Ekim 2014. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AA.nxnfajntu
Matematiksel
