Denizler güvenli yerler değildir. Kıyıdan uzaklaştığınızda, çevrenizde referans alabileceğiniz sabit bir nokta kalmaz. Bu yüzden denizde nerede olduğunuzu bilmek, yüzyıllar boyunca denizciliğin en büyük sorunlarından biri oldu.
Özellikle 17. ve 18. yüzyıllarda bilim insanlarını, matematikçileri ve denizcileri meşgul eden temel soru şuydu: Bir gemi açık denizdeyken tam olarak nerede olduğunu nasıl anlayabilir? Bu sorunun cevabı doğayı gözlemlemekte, zamanı doğru ölçmekte ve matematiği kullanmakta yatıyordu.
Deniz navigasyonu nedir?
Deniz navigasyonu, bir deniz aracını Dünya yüzeyindeki bir noktadan başka bir noktaya güvenli biçimde götürme sürecidir. Bu süreç yalnızca yön bulmaktan ibaret değildir.
Denizciler rotayı belirler, geminin hızını hesaplar, varış zamanını planlar ve yolculuk boyunca konumlarını kontrol eder. Bir geminin güvenli biçimde ilerleyebilmesi için hem hangi yöne gittiğini hem de o rota üzerinde nerede bulunduğunu bilmesi gerekir.
Bu işi zorlaştıran temel nedenlerden biri Dünya’nın küresel yapısıdır. Kısa mesafelerde Dünya’yı düz bir yüzey gibi düşünmek büyük sorun yaratmaz. Ancak açık denizlerde ve uzun yolculuklarda eğrilik önemli hâle gelir. Düz bir harita üzerinde kolay görünen yönler ve mesafeler, Dünya’nın eğriliği nedeniyle karmaşık hesaplara dönüşür.
İnsanlar 1400’lerden önce de açık denizlerde yolculuk yapıyordu. Pasifik Adalıları, Persler, Araplar ve Hint Okyanusu çevresindeki topluluklar uzun deniz seferleri düzenledi. Bu denizciler yön bulmak için yıldızlardan, rüzgârlardan, dalgalardan ve kuşların hareketlerinden yararlandı.
Polinezyalılar ve Mikronezyalılar, yıldız haritaları ve yıldız pusulalarıyla uzun okyanus yolculukları yaptı. Çinliler ise 11. yüzyılda manyetik pusulayı geliştirdi. Bu buluş zamanla Hindistan’a ve Avrupa’ya ulaştı.
Yine de denizde konum belirleme uzun süre zor bir problem olarak kaldı. Enlemi bulmak görece daha kolaydı. Denizciler Kutup Yıldızı’nın ya da Güneş’in ufuk üzerindeki yüksekliğini ölçerek enlemlerini hesaplıyordu. Asıl büyük sorun boylamdı.
Boylamı Hesaplamak Neden Zordu?
Çünkü boylam, doğu-batı yönündeki konumu gösterir ve bunu anlamak için yalnızca gökyüzüne bakmak yetmez. Aynı anda zamanı da doğru bilmek gerekir.
Bunun nedeni Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesidir. Dünya 24 saatte 360 derece döner. Bu da bir saatte 15 derece dönmesi anlamına gelir. Eğer bulunduğunuz yerde öğle vakti yaşanırken, başlangıç meridyenindeki saat farklıysa, bu zaman farkı size boylamınızı verir.
Örneğin Greenwich’te saat 12.00 iken sizin bulunduğunuz yerde Güneş tam tepedeyse, aynı boylam civarındasınız demektir. Ama bulunduğunuz yerde yerel öğle vakti yaşanırken Greenwich’te saat 14.00 ise, arada iki saatlik fark vardır. Dünya her saatte 15 derece döndüğü için, bu fark 30 derecelik boylam farkına karşılık gelir.
Kâğıt üzerinde bu fikir oldukça basittir. Sorun, açık denizde Greenwich saatini doğru biçimde bilmektir. Karadayken saatleri ayarlamak kolaydır. Fakat 17. ve 18. yüzyıllarda gemide haftalarca süren yolculuklarda zamanı doğru tutmak çok zordu. Saat birkaç dakika şaşsa bile, geminin hesaplanan konumu kilometrelerce sapabiliyordu.
Bu nedenle İngiliz Parlamentosu 1714’te Boylam Ödülü’nü başlattı. Amaç, açık denizde boylamı güvenilir biçimde bulmayı sağlayacak bir yöntem geliştirmekti.
Sorunun pratik çözümü, genç İngiliz saat ustası John Harrison’dan geldi. Harrison, denizde çalışabilecek kadar hassas bir saat geliştirdi. Deniz kronometresi sayesinde denizciler Greenwich saatini gemide koruyabildi ve boylamlarını çok daha güvenilir biçimde hesaplayabildi.
Sonuç Olarak
Tüm bu gelişmeler denizde yön bulmayı çok daha güvenli hâle getirdi. Hız ölçümü, enlem hesabı, boylamın belirlenmesi ve güvenilir saatler açık deniz yolculuklarını değiştirdi.
Bu ilerleme deniz ticaretini büyüttü, okyanus aşırı seferleri artırdı ve dünya ekonomisini dönüştürdü. Aynı süreç kolonileşme ve küresel güç mücadeleleri gibi ağır tarihsel sonuçlar da doğurdu. Yine de matematik, astronomi ve zaman ölçümü sayesinde insanlar okyanuslarda yolunu daha güvenli bulmayı öğrendi.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Maths in a minute: Maths and navigation; yayınlanma tarihi: 14 Kasım 2016; bağlantı: Maths in a minute: Maths and navigation
- Molland, Anthony. The Maritime Engineering Reference Book: A Guide to Ship Design, Construction and Operation. Oxford, England: Butterworth-Heinemann, 2008.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
