Matematik

İnyupiklerin Kaktovik Sayı Sistemi Bildiğiniz En İlginç Sayı Sistemlerinden Birisi Olacak

spot başlık ver Alaska'da bir grup öğrencinin geliştirdiği Kaktovik rakamları, İnupiaq halkının 20 tabanlı geleneksel sayı sistemini modern matematik ve dijital dünyayla buluşturdu.

Bugün dünyanın büyük bölümünde 10 tabanlı sayı sistemini kullanıyoruz. Ancak sayıları ifade etmenin tek yolu bu değil. Alaska’nın kuzeyinde yaşayan İnupiaq halkı, geleneksel olarak 20 tabanlı bir sayma sistemi kullanıyor. 1990’lı yıllarda bir grup öğrencinin bu sisteme uygun olarak geliştirdiği Kaktovik rakamları ise, matematiğin dil ve kültürle olan ilişkisinin dikkat çekici örneklerinden biri.

Kaktovik Sayı Sistemi Nasıl Ortaya Çıktı?

Kaktovik, Alaska’nın kuzeyinde, Kuzey Buz Denizi kıyısında bulunan küçük bir yerleşim yeridir. Burada yaşayan İnupiaq halkının geleneksel sayma sistemi, el ve ayak parmaklarına dayanır. Sayılar beşlik gruplar hâlinde oluşturulur ve yirmiye ulaşıldığında yeni bir grup başlar.

Bu sayma biçiminin izlerini İnupiaq dilinde de görmek mümkündür. Örneğin beş anlamına gelen tallimat sözcüğü, kol anlamındaki taliq ile ilişkilidir. Yirmi anlamına gelen iñuiññaq ise bir insanın bütün el ve ayak parmaklarına karşılık gelir. Böylece insan bedeni, sayıların adlandırılmasında temel bir referans noktası oluşturur.

kaktovik alaska
Bir İnyupik ailesi, Noatak, 1928

1990’lı yıllarda Kaktovik’te matematik öğretmenliği yapan William Clark Bartley, öğrencileriyle kendi dillerindeki sayı adları üzerine çalışırken önemli bir sorunla karşılaştı. İnupiaq dilindeki sayma sistemi yirmilik gruplara dayanırken okulda kullanılan Hint-Arap rakamları ondalık sisteme göre düzenlenmişti.

Bartley ve öğrencileri, geleneksel sayı adlarının yapısını yansıtan yeni rakamlar tasarlamaya karar verdi. Öğrenciler, sıfırdan on dokuza kadar olan sayıları göstermek için yirmi farklı sembol geliştirdi. Bu semboller, geliştirildikleri kasabanın adıyla Kaktovik rakamları olarak tanındı.

Öğrenciler rakamları tasarlarken sayıların İnupiaq dilindeki söylenişlerini de dikkate aldılar. Örneğin 18 sayısını ifade eden akimiaq pinasut, 15 ve 3’ün birleşimine karşılık gelir. Bu nedenle 18’in sembolü de üç beşlik grubuyla üç birliği gösterecek biçimde oluşturuldu.

İnyupiklerin Kaktovik Sayı Sistemi
Kaktovik rakamları

Sıfırın sembolünün ortaya çıkışı ise oldukça ilginçtir. Bartley’nin anlattığına göre öğrencilerden biri, hiçliği göstermek için kollarını başının üzerinde çaprazladı. Bu hareket, sıfırı temsil eden X benzeri sembole ilham verdi.

Böylece öğrenciler, kuşaklar boyunca sözlü olarak kullanılan geleneksel sayma sistemine uygun bir yazılı gösterim geliştirmiş oldular.

Kaktovik Rakamları Nasıl Çalışır?

Kullandığımız ondalık sistemde 0’dan 9’a kadar on farklı rakam vardır. Kaktovik sisteminde ise 20 tabanı kullanıldığı için 0’dan 19’a kadar yirmi farklı rakam vardır.

Bu rakamların oluşturulması oldukça basittir. Dikey çizgiler birliği, yatay çizgiler ise beşliği temsil eder. Örneğin 7 sayısı bir yatay ve iki dikey çizgiyle gösterilir. Çünkü 7 = 5 + 2’dir. Benzer biçimde 18 sayısı üç yatay ve üç dikey çizgiden oluşur. Yani 18 = 15 + 3’tür.

20’den büyük sayılar için tıpkı ondalık sistemde olduğu gibi basamak değeri kullanılır. Ancak bizde basamaklar sağdan sola 1, 10, 100 şeklinde ilerlerken Kaktovik sisteminde 1, 20, 400 şeklinde ilerler.

Kaktovik rakamlarının önemli bir özelliği de toplama ve çıkarma işlemlerini görselleştirmesidir. Sayıları oluşturan çizgiler birleştirilerek veya çıkarılarak bazı aritmetik işlemler kolayca gerçekleştirilebilir.

Kaktovik Rakamları Silikon Vadisi’ne Nasıl Ulaştı?

1997 yılında bölgedeki ortaokullar, bu rakamları geleneksel Hint-Arap rakamlarıyla birlikte öğretmeye başladı. Öğretmen William Clark Bartley’nin aktardığına göre öğrencilerin matematik sınavlarındaki başarıları bir yıl içinde belirgin biçimde yükseldi.

Zamanla Alaska’nın kuzeyindeki başka okullar da bu rakamları benimsedi. İnuit Kutup Çevresi Konseyi de sistemi destekledi. Ancak 2000’li yıllarda ABD’nin uyguladığı standart sınavlara dayalı eğitim politikaları, Kaktovik rakamlarının derslerdeki kullanımını sınırlandırdı.

İnupiaq halkı için bu rakamların kültürel bir önemi de vardı. Amerikan eğitim sistemi geçmişte yerli dilleri baskı altına almış, bu durum geleneksel sayma yöntemlerinin unutulma tehlikesiyle karşı karşıya kalmasına yol açmıştı. Kaktovik rakamları, İnupiaq halkının dilini ve matematiksel mirasını koruma çabalarına katkı sağladı.

19. ve 20. yüzyıllarda, Amerikan eğitim sistemi Inuit çocuklarının kendi dillerinde eğitim almasını sistematik olarak baskı altına almıştır.

Yaklaşık otuz yıl sonra Kaktovik rakamlarının hikâyesi Silikon Vadisi’ne uzandı. Çalışmalar sonucunda Unicode Konsorsiyumu, Eylül 2022’de Kaktovik rakamlarını Unicode 15.0 standardına dahil etti. Böylece her rakam, bilgisayarların tanıyabileceği kendine özgü bir karakter koduna kavuştu.

Google da bu rakamları bilgisayarlarda ve mobil cihazlarda kullanmayı mümkün kılacak bir yazı tipi geliştirmeye başladı. Şirket, Mart 2023’te yazı tipinin ön sürümünü kullanıma sundu. Bu çalışmalar, Kaktovik rakamlarının dijital ders kitaplarında ve matematik yazılımlarında kullanılmasının önünü açtı.

Alaska’daki küçük bir sınıfta başlayan çalışma, böylece geleneksel bir sayı sistemini modern teknolojiyle buluşturdu. Kaktovik rakamlarının hikâyesi, matematiğin bir toplumun dilini ve kültürel mirasını yaşatmaya da katkı sağlayabileceğini gösteriyor.

Kendi sayı sistemlerini korumaya çalışan tek topluluk İnupiaq halkı değil. Oklahoma’da yaşayan Cherokee halkının da kendine özgü bir sayı sistemi var. Bu sistemin ilginç geçmişini öğrenmek için Cherokee Yazı Dili ve Sayısal Sisteminin Neredeyse Unutulan Tarihi başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.


Kaynaklar ve İleri Okumalar


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.