
Albert Einstein, modern fiziğin biçimlenmesinde belirleyici rol oynayan bilim insanlarından biriydi. Özel ve genel görelilik kuramları, fotoelektrik etki üzerine çalışmaları ve Brown hareketine getirdiği açıklama fiziğin yönünü değiştirdi.
Ancak Einstein da bazı hesaplarında yanıldı, kendi keşiflerinin önemini küçümsedi ve kimi fikirlerinden vazgeçmekte zorlandı. Einstein hataları arasında sayılan bu örneklerin bir bölümü ise daha sonra fiziğin en verimli araştırma alanlarından bazılarına dönüştü.
1) Kütleçekimsel Merceklenmenin Önemini Küçümsedi
Genel görelilik kuramının önemli sonuçlarından biri, büyük kütlelerin uzay-zamanı bükmesi ve yakınlarından geçen ışığın yönünü değiştirmesidir. Bugün kütleçekimsel merceklenme olarak bildiğimiz bu etki, Einstein’ın kuramından doğrudan çıkar.
Einstein 1936’da yayımladığı bir çalışmada, bir yıldızın arkasında bulunan başka bir yıldızın ışığının nasıl bükülebileceğini hesapladı. Hesap doğruydu ancak Einstein etkinin gözlenemeyecek kadar küçük olacağını düşündü. Bu nedenle kendi sonucunun astronomi açısından fazla önem taşımadığı sonucuna vardı.
Bir yıl sonra Fritz Zwicky meseleyi farklı bir ölçekte ele aldı. Tek tek yıldızlar yerine milyarlarca yıldız içeren galaksilerin mercek görevi görebileceğine dikkat çekti. Böyle devasa kütleler, uzaktaki cisimlerin ışığını belirgin biçimde bükebilir, büyütebilir ve bazen aynı cismin birden fazla görüntüsünü oluşturabilirdi.
Bugün kütleçekimsel merceklenme; galaksilerin kütlelerini ölçmekten karanlık maddenin dağılımını çıkarmaya, çok uzak gökcisimlerini gözlemlemekten evrenin büyük ölçekli yapısını incelemeye kadar pek çok alanda kullanılıyor.
2) Kütleçekim Dalgalarının Varlığından Şüphe Etti
Einstein 1916’da genel görelilik kuramının kütleçekim dalgalarını öngördüğünü gösterdi. İvmelenen büyük kütleler, uzay-zamanda ışık hızıyla yayılan dalgalanmalar oluşturmalıydı.
Ancak yaklaşık yirmi yıl sonra Einstein kendi sonucundan şüphe etmeye başladı. 1936’da Nathan Rosen ile birlikte yaptığı hesaplarda kütleçekim dalgalarını tanımlayan denklemlerde bir tekillikle karşılaştılar. Einstein ve Rosen bunu fiziksel bir sorun olarak yorumladı. Bu nedenle kütleçekim dalgalarının gerçekte var olmadığı sonucuna yöneldi.

Sorun dalgalarda değil, kullanılan koordinat sistemindeydi. Fizikçi Howard Percy Robertson bunu fark etti ve söz konusu tekilliğin fiziksel olmadığını gösterdi. Einstein da makale yayımlanmadan önce hatasını fark ederek çalışmasını değiştirdi.
2015 yılında LIGO, iki kara deliğin birleşmesinden kaynaklanan kütleçekim dalgalarını doğrudan gözledi. Böylece Einstein’ın 1916’daki ilk öngörüsünün doğru olduğu deneysel olarak da doğrulandı.
3) Kozmolojik Sabitle Statik Bir Evren Kurmaya Çalıştı
Einstein genel görelilik denklemlerini evrenin tamamına uyguladığında ilginç bir sonuçla karşılaştı. Maddeyle dolu bir evren durağan kalmıyor; zaman içinde genişliyor ya da büzülüyordu.
O dönemde yaygın görüş evrenin büyük ölçekte değişmediği yönündeydi. Einstein da bu düşünceden etkilenerek 1917’de denklemlerine kozmolojik sabit adını verdiği yeni bir terim ekledi. Bu terim kütleçekimin çekici etkisini dengeleyecek ve evrenin statik kalmasını sağlayacaktı.
Ancak bu denge kararlı değildi. Küçük bir değişiklik bile evrenin genişlemeye ya da çökmeye başlamasına yol açıyordu. Alexander Friedmann 1922’de Einstein denklemlerinin dinamik evren çözümlerine izin verdiğini gösterdi. Georges Lemaître ise 1927’de genişleyen bir evren modeli geliştirdi. Ayrıca galaksilerin uzaklaşmasıyla ilgili gözlemleri bu modelle ilişkilendirdi.
1929’da Amerikalı astronom Edwin Hubble galaksilerin uzaklıkları ile bizden uzaklaşma hızları arasında bir ilişki bulunduğunu ortaya koydu. Genel olarak galaksi ne kadar uzaktaysa uzaklaşma hızı da o kadar büyüktü. Bu gözlemler, genişleyen evren fikrine güçlü destek sağladı.

Einstein da kısa süre içinde statik evren modelinden vazgeçti. George Gamow’un yıllar sonra aktardığı bir anekdota göre Einstein, kozmolojik sabiti denklemlerine eklemesini hayatının “en büyük hatası” olarak nitelendirmişti.
İşin ilginç yanı, Einstein’ın kozmolojik sabitten tamamen vazgeçmekte de acele etmiş olmasıdır. 1998’de uzak süpernovalar üzerinde yapılan gözlemler evrenin genişlemesinin hızlandığını gösterdi. Günümüzde kozmolojik sabit, bu hızlanan genişlemeyi açıklayan standart ΛCDM kozmoloji modelinin temel bileşenlerinden biridir.
4) Kuantum Mekaniğinin Tam Bir Açıklama Olduğuna İnanmadı
Einstein kuantum fiziğinin kurucularından biriydi. Işık kuantaları üzerine yaptığı çalışma fotoelektrik etkinin açıklanmasını sağladı ve Nobel Ödülü’nü de bu çalışmasıyla bağlantılı olarak aldı.
Buna rağmen kuantum mekaniğinin doğayı eksiksiz biçimde tanımladığı düşüncesine yaşamı boyunca mesafeli yaklaştı. Özellikle ölçüm sonuçlarının temel düzeyde olasılıksal olması ve birbirinden çok uzaktaki parçacıkların kuantum dolaşıklığı yoluyla güçlü korelasyonlar göstermesi onun fizik anlayışıyla uyuşmuyordu.
Einstein’ın itirazı kuantum mekaniğinin deneysel başarısına yönelik değildi. Asıl sorusu, kuramın fiziksel gerçekliğin tamamını tanımlayıp tanımlamadığıydı. 1935’te Boris Podolsky ve Nathan Rosen ile yayımladığı ünlü EPR makalesi de bu sorunu ortaya koyuyordu.

Sonraki yıllarda Bell eşitsizlikleri ve bunları sınayan deneyler, kuantum dolaşıklığının Einstein’ın beklediğinden çok daha temel bir özellik olduğunu gösterdi. Bununla birlikte Einstein’ın itirazları da kuantum fiziğinin temelleri üzerine yürütülen araştırmaların gelişmesinde önemli rol oynadı.
5) Birleşik Alan Teorisi Arayışında Uzun Süre Israr Etti
Einstein yaşamının son döneminde doğanın farklı kuvvetlerini tek bir kuramsal yapı altında birleştirmeye yöneldi. Özellikle kütleçekimi ve elektromanyetizmayı ortak bir geometrik çerçevede açıklamaya çalıştı.
Bu arayışın kendisi fizik açısından son derece doğaldı. Maxwell elektrik ile manyetizmayı tek bir kuramda birleştirmiş, Einstein da uzay, zaman ve kütleçekim arasında benzer bir birlik kurmuştu. Einstein aynı yaklaşımı daha ileri taşımak istiyordu.
Ancak parçacık fiziği 1920’lerden itibaren hızla kuantum mekaniği ve daha sonra kuantum alan kuramı yönünde gelişti. Güçlü ve zayıf nükleer kuvvetler keşfedilirken Einstein büyük ölçüde kütleçekim ile elektromanyetizmayı klasik bir çerçevede birleştirmeye odaklanmayı sürdürdü.
Onlarca yıl süren bu çalışmalar başarılı bir birleşik alan teorisine ulaşmadı. Yine de kuvvetleri tek bir kuram altında birleştirme hedefi ortadan kalkmadı.
Einstein Hataları Bize Ne Anlatıyor?
Einstein’ın yanıldığı örnekler, bilimsel ilerlemenin düz bir çizgide gerçekleşmediğini gösterir. Yeni bir fikir ortaya atmak kadar, o fikri sınamak, eleştirmek ve gerektiğinde değiştirmek de bilimin temel parçalarındandır.
Einstein kimi zaman doğru bir sonucun önemini küçümsedi, kimi zaman matematiksel bir sorunu fiziksel bir engel olarak yorumladı, kimi zaman da uzun süre sonuç vermeyen bir araştırma programına bağlı kaldı. Buna rağmen bu tartışmaların birçoğu daha sonra yeni araştırma alanlarının gelişmesine katkı sağladı.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The Secret History of Gravitational Waves. Kaynak site: American Scientist. Bağlantı: The Secret History of Gravitational Waves
- The four biggest mistakes of Einstein’s scientific life. Yayınlanma tarihi: 5 Ocak 2017. Bağlantı: The four biggest mistakes of Einstein’s scientific life
Matematiksel



