Matematik

Uzaylılarla İletişim Kurmanın Anahtarı Asal Sayılar Olabilir mi?

Bilimkurgu yazarları, uzaylıların insanlarla iletişim kurmasını istediklerinde önemli bir sorunla karşılaşırlar. Uzaylıların Dünya’daki dilleri öğrendiğini mi varsaymalılar? Yoksa bütün dilleri anında çevirebilen olağanüstü bir cihaz mı icat etmeliler? Belki de en kolay yolu seçip evrendeki herkesin İngilizce konuştuğunu kabul etmeliler.

Bazı yazarlar ise çözümü matematikte bulmuştur. Çünkü matematik, birbirini hiç tanımayan iki uygarlığın ortak bir dil geliştirmesini sağlayabilecek en güçlü adaylardan biridir. Bu dilde gönderilecek ilk mesaj da matematiğin yapı taşları olan asal sayılardan oluşabilir.

Carl Sagan’ın 1985 yılında yayımladığı Contact (Mesaj) adlı romanı, bu düşüncenin en bilinen örneklerinden biridir. Romanın 1997 yapımı film uyarlamasında Jodie Foster’ın canlandırdığı Dr. Ellie Arroway, SETI programında çalışan ve dünya dışı yaşamın izlerini arayan bir bilim insanıdır.

Ellie, bir gün uzaydan gelen tuhaf bir radyo sinyali yakalar. Başlangıçta sıradan bir gürültü gibi görünen sinyalin aslında düzenli darbelerden oluştuğunu fark eder. Darbeleri incelemeye başladığında bunların 2, 3, 5, 7, 11… biçiminde sayıları temsil ettiğini keşfeder.

Bunların hepsi asal sayıdır. Sinyal devam ettikçe 101’e kadar olan asal sayıların sırayla gönderildiği anlaşılır. Ellie bunun rastlantı olamayacağını düşünür. Birileri Dünya’ya mesaj göndermektedir. Sagan’ın romanında ise asal sayı dizisi 907’ye kadar uzanır. Her iki anlatıda da temel düşünce aynıdır: Matematiksel bir düzen, sinyalin bilinçli olarak hazırlanmış olabileceğini gösterir.

Asal Sayılar Neden Evrensel Bir Dilin Temeli Olabilir?

Asal sayılar, 1’den büyük ve yalnızca 1’e ve kendilerine tam bölünebilen doğal sayılardır. Örneğin 17 ve 23 asal sayıdır. Buna karşılık 15 asal değildir; çünkü 3 × 5 biçiminde yazılabilir.

Bu sayılar matematikte özel bir yere sahiptir. Çünkü 1’den büyük her doğal sayıyı, asal sayıların çarpımı biçiminde ifade etmek olasıdır. Üstelik bu çarpanlara ayırma işlemi, çarpanların sırası dışında tektir.

Cambridge Üniversitesi’nden matematikçi G. H. Hardy, asal sayıların bizim öyle düşünmemizden dolayı asal olmadığını vurgulamıştı. Onların özellikleri, insan zihninden bağımsız matematiksel ilişkilerden kaynaklanıyordu.

Bu nedenle pek çok matematikçi, evrenin başka bir köşesinde biyoloji ve kimya bizim bildiklerimizden farklı olsa bile matematiksel ilişkilerin aynı kalacağını düşünür. Ancak aynı matematiksel gerçekleri bilmek, birbirimizin mesajlarını anlayacağımız anlamına gelmez. Sayıları nasıl göstereceğimiz, hangi sembolleri kullanacağımız ve mesajın ne anlama geldiğini nasıl açıklayacağımız hâlâ çözülmesi gereken sorunlardır.

Lincos: Uzaylılarla Konuşmak İçin Tasarlanan Dil

1960 yılında Hollandalı matematikçi Hans Freudenthal, bu soruna ilginç bir çözüm önerdi. Lincos adını verdiği, Latince Lingua Cosmica (Kozmik Dil) ifadesinden türetilmiş yapay bir dil geliştirdi. Freudenthal’ın amacı, Dünya’daki dillerden hiçbirini bilmeyen zeki canlılara radyo sinyalleri aracılığıyla kendimizi anlatabilmekti.

Lincos’un öğretimi son derece basit matematiksel ilişkilerle başlayacaktı. Önce sayılar tanıtılacak, ardından toplama, çıkarma ve eşitlik gibi kavramlara geçilecekti. Bu temel üzerinde zaman, olaylar ve insanlar arasındaki davranışlar gibi daha karmaşık düşünceler anlatılacaktı.

Freudenthal, bu düşüncelerini Lincos: Design of a Language for Cosmic Intercourse adlı kitabında yayımladı. Elbette böyle bir dilin dünya dışı canlılar tarafından anlaşılacağının garantisi yoktu. Ancak Freudenthal önemli bir düşünce ortaya koymuştu. Ortak bir dilimiz olmasa bile matematikten başlayarak iletişim kurmayı deneyebilirdik.

Asal Sayılarla Uzaya Mesaj Göndermek

Matematik aracılığıyla iletişim kurma düşüncesi yalnızca bilimkurgu kitaplarında ve kuramsal çalışmalarda kalmadı. 16 Kasım 1974’te Porto Riko’daki Arecibo Radyo Teleskobu, yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaklıktaki M13 yıldız kümesine doğru bir mesaj gönderdi.

Arecibo Mesajı
Arecibo Mesajı M13’in olduğu yere 25.000 yıl sonra ulaşacak. Bu sırada M13 yerinde olmayacak. Yani, bu mesaj aslında hiçbir zaman yerine ulaşmayacak.

Frank Drake öncülüğünde hazırlanan mesaj, 1679 tane 0 ve 1’den oluşuyordu. Bu semboller uygun biçimde düzenlendiğinde Dünya ve insanlık hakkında bilgiler içeren bir görüntü ortaya çıkıyordu. Peki, mesajı alan bir uygarlık bu sembolleri nasıl düzenlemesi gerektiğini nereden bilecekti?

İşte burada asal sayılar devreye giriyordu. Çünkü 1679 sayısı iki asal sayının çarpımıdır: 1679 = 23 × 73. Tek satır ve tek sütunlu düzenlemeleri bir yana bırakırsak, sembolleri dikdörtgen biçiminde yerleştirmenin yalnızca iki yolu vardır. Bunlardan 73 satır ve 23 sütun kullanıldığında anlamlı bir görüntü elde edillecektir. Böylece asal sayılar, mesajın nasıl okunabileceğine ilişkin matematiksel bir ipucu sağlıyordu.

Frank Drake öncülüğünde hazırlanan bu mesaj, yenilenen teleskobun teknolojik kapasitesini göstermek amacıyla düzenlenen bir törenin parçasıydı. Ancak aynı zamanda dünya dışı bir uygarlığa nasıl bilgi gönderebileceğimizi gösteren önemli bir deneydi.

Ancak görüntüyü elde etmek, içeriğini mutlaka anlayacağımız anlamına gelmez. Asal sayılar ortak bir başlangıç noktası sunsa da farklı uygarlıkların aynı sembollere aynı anlamları yükleyeceğinin garantisi yoktur.

Arecibo mesajı, matematiğin bu amaçla nasıl kullanılabileceğini gösteren en ünlü örneklerden biridir. İnsanlığın uzaya gönderdiği bu 1679 bitlik mesajın öyküsünü Arecibo Mesajı başlıklı yazımızda inceleyebilirsiniz.

Bu arada hatırlatalım. M13 yıldız kümesi yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaklıkta. Bu nedenle hâlâ bir yanıt bekliyoruz. Üstelik yakın zamanda cevap gelmesini de beklemeyin. Mesajın oraya ulaşması ve olası bir yanıtın Dünya’ya dönmesi için yaklaşık 50.000 yıl geçmesi gerekiyor!


Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • The Number Mysteries. A Mathematical Odyssey through Everyday Life (MacSci) – du Sautoy, Marcus; ISBN 978-0-230-11384-8
  • Prime Numbers and the Search for ; Extraterrestrial Intelligence. Bağlantı: https://math.dartmouth.edu

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.