BİYOLOJİ

Yağmurdan Sonra Toprak Kokusunun Bu Kadar Güzel Olmasının Nedeni

Büyük bir şehirde yaşıyorsanız, özlemini duyduğunuz bir koku vardır. Yağmurlu havalarda “toprak kokusu” olarak bildiğimiz, literatürde ise petrikor olarak geçen bir kokudan bahsediyoruz. Yeni araştırmalar, bu inanılmaz derecede hoş kokuya sadece biz insanların ilgi duymadığını ortaya çıkardı.

Yağmurdan sonra ortaya çıkan bu koku, toprakta bulunan Streptomyces bakterilerinin, geosmin adlı organik bir bileşik salgılamalarından geliyor.

Geosmin adı, eski Yunancada toprak anlamına gelen “geo” ve koku anlamına gelen “osme” kelimelerinin birleşiminden oluşuyor. Bu kokuyu bizler parfümlerde bir bileşen olarak da kullanıyoruz.

Toprakta geosmin neden oluşur?

Geosmin’in moleküler yapısı

İsveç, İngiltere ve Macaristan’dan bilim insanlarından oluşan uluslararası bir araştırma ekibi, bu esrarengiz bileşiğin ardındaki büyüleyici biyolojiyi keşfetti.

Bilim insanları 1960’lardan beri geosmin’in topraktaki mikroorganizmalar tarafından, özellikle de bilimsel adı Streptomyces olan ve toprakta bolca bulunan bakteriler tarafından yapıldığını biliyorlardı. Streptomycetes ve yakın akrabaları, binlerce farklı özel metabolit (herhangi bir maddenin doku veya organlarda yıkımı sonucu oluşan madde) doğanın en iyi kimyacıları arasında bulunuyor.

Streptomycete bakterileri genellikle toprakta bulunur ve bir çok antibiyotiğin kaynağı olmasıyla ünlüdür. Tobias Kieser / John Innes Center

Streptomyces bakterileri geosmin üretmek için özel bir gene sahip. Bu bakterilerin geosmin üreterek ne elde ettiğini anlamak ise uzun zamandır devam eden bir gizemdi.

Son çalışmada, geosmin’in, Streptomyces bakterileri ile böcek benzeri organizmalar olan sıçrar kuyruklular arasındaki karşılıklı olarak yararlı bir ilişkide kimyasal dilin bir parçası olduğunu ortaya çıkardı.

Springtails (Collembola

Normalde toksik olması nedeniyle bir çok organizma tarafından besin olarak tercih edilmeyen geosmin bu böcek türleri tarafından oldukça çok seviliyor ve besin olarak tüketiliyor.

Peki bir bakteri, bir eklem bacaklıya yem olmak için neden bu kadar uğraşsın? Hoş bir koku üretip sonrasında da yenilmek, çoğu kişi için hoş olmasa da; Streptomyces bakterilerinin aslında bir planı var.

Streptomyces, pek çok yönden İpliksi mantara çok benziyor ve üremeye hazır olduğu zaman, yeni doğan bakterileri uzaklara ve geniş alanlara yayabilen sporlar üretiyor. Fakat bu yayılım için bir taşıyıcı gerekiyor. Sıçrar kuyruklular da burada devreye giriyor.

Streptomyces sporları bir sıçrar kuyruklunun tırnak etlerine yapışarak bakterilerin toprakta yayılmasına yardımcı olur. Ola Gustafsson / Lund Üniversitesi

Bir sıçrar kuyruklu, Streptomyces kolonileriyle besleniyor ve sporları; hem dışkı topaklarıyla, hem de üst deriye yapışma yoluyla etrafa saçıyor.

Bir daha bu toprak kokusuyla karşılaştığınızda, bakteriler ve onlarla birlikte toprakta yaşayan canlılar arasındaki eski bir iletişim türünü dinliyor olabilirsiniz.

Araştırmanın detayları için: Developmentally regulated volatiles geosmin and 2-methylisoborneol attract a soil arthropod to Streptomyces bacteria promoting spore dispersal; https://www.nature.com/articles/s41564-020-0697-x


Kaynaklar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu