Biyoloji

Petrikor Nedir? Yağmurdan Sonra Toprak Neden Güzel Kokar?

Yağmurdan sonra yükselen o tanıdık toprak kokusunun ardında bakteriler, bitkiler ve şaşırtıcı bir fiziksel süreç var. Petrikorun nasıl oluştuğuna yakından bakalım.

Eğer en sevilen kokuların bir listesini yapsaydık, fırından yeni çıkmış kurabiye ya da taze demlenmiş kahve üst sıralarda yer alırdı. Pek çok kişi için hafif bir yağmurun ardından havaya yayılan o kendine özgü toprak kokusu, yani petrikor, da bu listenin başlarında gelirdi.

Petrikor Nedir?

Petrikor, yağmur kuru toprağa düştüğünde ortaya çıkan karakteristik kokunun adıdır. Terimi Avustralyalı araştırmacılar Isabel Joy Bear ve Richard Thomas, 1964 yılında Nature dergisinde yayımladıkları “Nature of Argillaceous Odour” başlıklı çalışmalarında ortaya attı.

Sözcük, Yunanca taş anlamındaki petra ile mitolojide tanrıların damarlarında aktığı düşünülen ichor kelimelerinden türemiştir. Bu nedenle petrikor sözcüğü kabaca “taşın özü” ya da daha şiirsel bir ifadeyle “taşın kanı” anlamına gelir.

Petrikorun insanlar tarafından çok daha eski dönemlerden beri fark edildiğini biliyoruz. Hindistan’ın Uttar Pradesh bölgesinde geleneksel parfüm üreticileri, yağmurla ıslanmış toprağın kokusunu sandal ağacı yağına aktararak matti ka attar, yani “toprak parfümü” adı verilen bir koku üretiyordu. Bear ve Thomas da 1964 tarihli çalışmalarında bu gelenekten söz etti.

Yağmur Kokusu Neden Oluşur?

Yağmur kokusunun önemli kaynaklarından biri geosmin adlı moleküldür. Geosmini, sağlıklı topraklarda yaygın biçimde bulunan Streptomyces bakterileri üretir. Bu bakteriler yalnızca toprak kokusunun oluşumunda rol oynamaz; bazı türleri antibiyotik üretiminde de kullanılır.

Yağmur damlası gözenekli bir yüzeye çarptığında küçük hava kabarcıkları oluşturur. Bu kabarcıklar patlarken geosmin gibi kokulu bileşikleri taşıyan aerosol parçacıkları havaya karışır.

İnsan burnu geosmine karşı son derece hassastır. Bu molekül havada milyarda birkaç parça düzeyinde bulunsa bile kokusunu algılayabiliriz. İlginç olan, geosminin kokusunu çoğu insan hoş bulurken tadına karşı aynı tepkiyi vermememizdir. Geosmin pancarın karakteristik topraksı tadından da sorumludur.

Yağmur başladığında damlalar toprağa çarpar ve geosminin havaya karışmasını kolaylaştırır. Bu nedenle uzun bir kurak dönemin ardından gelen ilk yağmurda toprak kokusu özellikle belirginleşir. Ancak petrikorun kaynağı yalnızca geosmin değildir.

Yağmur sonrası duyduğumuz topraksı kokunun önemli bileşenlerinden biri geosmindir. Toprakta yaşayan Streptomyces bakterileri bu molekülü üretir.

Bitkiler de yağmur sonrası havanın kokusuna katkı sağlar. Birçok bitki, kendine özgü kokularını oluşturan terpenler ve başka uçucu bileşikler üretir.

Yağmur damlaları yaprakların üzerindeki küçük yapılara zarar verdiğinde ya da kurumuş bitki parçalarını parçaladığında bu maddeler havaya karışabilir. Kuru geçen bir dönemin ardından yeniden başlayan yağış, bitkilerin metabolik faaliyetlerini de hızlandırarak farklı kokuların ortaya çıkmasına katkı sağlar.

Gök gürültülü fırtınalarda ise tabloya bir başka koku daha dahil olur. Yıldırım ve atmosferdeki diğer elektrik boşalmaları ozon oluşumunu tetikler. Ozon, fırtına öncesinde ya da sonrasında duyduğumuz keskin ve temiz kokunun kaynaklarından biridir. Yağmur ayrıca havadaki toz, aerosol ve diğer parçacıkları yere indirir; bu da fırtına sonrasında havanın daha temiz kokmasına katkıda bulunur.

Sonuç olarak

Bu nedenle yağmur sonrası algıladığımız koku tek bir maddeden oluşmaz. Topraktaki bakterilerin ürettiği geosmin, bitkilerden gelen uçucu bileşikler ve bazı durumlarda ozon bir araya gelerek yağmurun kendine özgü kokusunu oluşturur.

Okuma Önerisi: Hava Durumunda Yüzde 30 Yağmur İhtimali Var Dediklerinde Ne Anlamalıyız?


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • Becher PG, Verschut V, Bibb MJ, Bush. MJ, Molnár BP, Barane E, Al-Bassam MM, Chandra G, Song L, Challis GL, Buttner. MJ, Flärdh K. Developmentally regulated volatiles geosmin and 2-methylisoborneol attract a soil arthropod to. Streptomyces bacteria promoting spore dispersal. Nat Microbiol. 2020 Jun;5(6):821-829. doi: 10.1038/s41564-020-0697-x. Epub 2020 Apr 6. PMID: 32251369.
  • Love The Smell of Rain? There’s an Ulterior Motive Behind The Lure of Petrichor; Yayınlanma tarihi: 7 Nisan 2020. Kaynak: Science alert Bağlantı. Love The Smell of Rain? There’s an Ulterior Motive Behind The Lure of Petrichor

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.