Sosyoloji

Son Kuruş Etkisi: Son Parayı Harcamak Neden Daha Fazla Acı Verir?

Cebimizde para azaldıkça harcamak daha zor geliyor. Son kuruş etkisi, bu değişimin ardındaki psikolojik mekanizmayı açıklıyor.

Ayın başında yaptığınız bir harcama size gayet normal gelirken, aynı miktarı ayın sonunda harcamak neden daha rahatsız edici olabilir? Üstelik satın aldığınız şey aynı, fiyatı aynı ve ondan alacağınız fayda da değişmemiş olabilir. Buna rağmen bütçenizin sonuna yaklaştıkça yaptığınız harcamalardan daha az memnun kalmanız mümkündür.

Davranış bilimlerinde bu duruma “bottom dollar effect”, yani son kuruş etkisi olarak denir. Son kuruş etkisi, bütçemiz tükenmeye yaklaştığında para harcamanın yarattığı psikolojik rahatsızlığın artmasını ve bunun satın aldığımız şeyden duyduğumuz memnuniyeti azaltmasını ifade eder.

Örneğin her ay dışarıda yemek için belirli bir miktar para ayırdığınızı düşünün. Ayın başında sevdiğiniz bir restoranda yemek yemek keyifli bir deneyimdir. Ancak ay sonunda bu bütçede yalnızca bir akşam yemeğine yetecek kadar para kaldığında aynı restorana gittiğinizde farklı hissedebilirsiniz.

Yemek değişmemiştir ama bu kez ödediğiniz para, zihninizde “bu ay için kalan son para” anlamına gelir. Bütçenin tükenmesinin yarattığı olumsuz duygu da yemeğe ilişkin değerlendirmenize karışır.

Son Kuruş Etkisi Neden Ortaya Çıkar?

Bu etkinin temelinde “zihinsel muhasebe” adı verilen bir davranış biçimi vardır. İnsanlar sahip oldukları bütün parayı tek bir kaynak olarak değerlendirmez. Maaşımızı, ikramiyemizi ya da birikimlerimizi zihnimizde farklı hesaplara ayırabiliriz. Aynı biçimde gıda, eğlence, ulaşım ya da tatil gibi harcamalar için de ayrı bütçeler oluştururuz.

Ekonomik açıdan bakıldığında bir lira, hangi hesaptan gelirse gelsin aynı değere sahiptir. Ancak psikolojik olarak durum farklıdır. Bir bütçede çok paramız varken yaptığımız harcama ile o bütçenin sonuna yaklaştığımızda yaptığımız harcama bize aynı görünmez.

Bunun bir nedeni de “ödeme acısı” olarak bilinen olgudur. Para harcamak yalnızca ekonomik değil, psikolojik bir maliyet de yaratır.

Son paramızla vedalaşmak her zaman daha fazla acı verir.  

Bir şey satın aldığımızda elde ettiğimiz fayda bize haz verirken, para kaybetmek de belirli ölçüde rahatsızlık yaratır. Normal koşullarda satın aldığımız şeyden aldığımız haz bu rahatsızlığı dengeler. Ancak bütçe tükenmeye yaklaştığında paradan ayrılmanın yarattığı acı daha güçlü hale gelir.

Son Kuruş Etkisi Deneylerle Nasıl Gösterildi?

Robin Soster, Andrew Gershoff ve William Bearden, 2014 yılında yayımladıkları çalışmalarında bu etkiyi deneylerle inceledi. Araştırmacılar özellikle bütçenin tükenmesinin, insanların satın aldıkları şeyden ne kadar memnun kaldığını değiştirip değiştirmediğini görmek istedi.

Deneylerden birinde katılımcılara kısa filmler satın almak için sanal krediler verdiler. Her film 10 krediye mal oluyordu. Araştırmacılar bir gruba 50, diğer gruba ise 30 kredi verdi ve herkesten üç film seçip izlemesini istedi.

İki grup arasındaki asıl fark üçüncü filmde ortaya çıktı. 50 kredisi olanların üçüncü filmi satın aldıktan sonra hâlâ 20 kredisi kalıyordu. 30 kredi verilenler ise üçüncü filmle birlikte bütçelerini tamamen tüketiyordu.

Sonuç dikkat çekiciydi. Bütçesini üçüncü filmle tüketen katılımcılar son filme ortalama 4,44 puan verirken, bütçesinde hâlâ kredi bulunan grubun ortalaması 5,61 oldu. İlk iki filmde gruplar arasında anlamlı bir memnuniyet farkı çıkmadı. Bu sonuç, farkın filmlerden çok son satın almanın bütçeyi tüketmesiyle ilişkili olduğunu düşündürdü.

Araştırmacılar daha sonra parayı kazanmanın zorluğunun bu etkiyi değiştirip değiştirmediğine baktı. Bu kez katılımcılar film satın almak için kullanacakları kredileri bazı sıkıcı görevleri tamamlayarak kazandı.

Burada da ilginç bir sonuç ortaya çıktı. Krediyi kazanmak için daha fazla çaba harcadığını düşünen kişiler, o krediyle yaptıkları harcamadan daha az memnun kaldı.

Başka bir deyişle para bize ne kadar zor kazanılmış görünüyorsa onu harcamak da o kadar acı veriyor. Buna karşılık, bütçeyi yeniden doldurmanın kolay olacağını düşündüğümüzde son kuruş etkisi zayıflıyor.

Ödeme yöntemi de para harcarken hissettiklerimizi değiştirir. Nakit ödeme yaptığımızda para ile ürün arasındaki bağlantıyı hemen kurarız. Kredi kartında ise satın alma ile ödeme zamanı birbirinden ayrılır.

Örneğin kredi kartıyla bir tatil satın aldığınızda, tatilin keyfini ödeme acısını hemen yaşamadan çıkarabilirsiniz. Ancak hesap ekstresi haftalar sonra, belki de bütçenizin zaten azaldığı bir dönemde geldiğinde durum tersine döner. Tatilden aldığınız haz artık geçmişte kalmıştır ama ödeme bugünün bütçesinden çıkar.

Sonuç Olarak

Sonuçta son kuruş etkisi bize basit ama önemli bir şeyi gösteriyor: Paranın ekonomik değeri değişmese bile zihnimizdeki değeri değişebiliyor. Cebimizdeki ilk 100 lira ile son 100 lira matematiksel olarak aynıdır. Ancak kararlarımızı yalnızca matematik belirlemez; o paranın bizim için ne ifade ettiği de önemlidir.


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • Why do we transfer negative emotions about being broke on items that we purchase? Bağlantı: https://thedecisionlab.com/
  • Andrew D. Gershoff, Robin L. Soster, and William O. Bearden (2013) ,”The Bottom Dollar Effect: How Resource Scarcity Influences Perceived Value and Satisfaction”. Advances in Consumer Research Volume 41, eds. Simona Botti and Aparna Labroo, Duluth, MN : Association for Consumer Research.
  • Gershoff, Andrew & Bearden, William. (2014). The Bottom Dollar Effect.The Influence of Spending to Zero on Pain of Payment and Satisfaction. Journal of Consumer Research. 41. 656-677. 10.1086/677223.

Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.