Plutchik Duygu Çarkı Nedir? Duygularımızı Anlamada Nasıl Kullanılır?

Bir insanın kaç duygu yaşayabileceğini tahmin edebilir misiniz? Cevap 34.000 civarı. Bu kadar çok duyguyla, duyguların çalkantılı sularında kaybolmadan nasıl gezinebiliriz? Cevap belki de bir duygu çarkı olacaktır.

Duygularımızı düşündüğümüzde ya da onları tanımlamamız istendiğinde bunu tam olarak ifade etmenin çok da kolay olmadığını fark edeceksiniz. Aslında duygu sınıflandırması, duygu analizinin en önemli adımıdır ve son yıllarda en fazla ilgi gören çalışma alanlarından biri olmuştur.

Albert Einstein Tıp Koleji ve Güney Florida Üniversitesi’nden Psikolog Robert Plutchik 1980 yılında duyguları en etkili bir şekilde tanımlama ve sınıflandırma girişimlerinden birini yapması ile tanınmaktadır. Plutchik’e göre bu duygular arasında da belli bir bağlantı vardır. Sonucunda da bunu anlayabilmemiz için de duygular arasındaki çeşitli ilişkileri gösteren duygu çarkını yaratmıştır.

Görselde de görebileceğiniz gibi bu duygular arasında belli bağlantılar vardır. Temel, karşıt ve birleşik duygular bu sayede tanımlanabilmektedir. Temel duyguların, uzak atalarımızın karşılaştığı ekolojik zorluklara yanıt olarak evrimleştiği kabul edilmektedir. Yani, bu temel duygular doğuştan gelir ve evrenseldir, otomatiktir ve hayatta kalma değeri olan davranışları tetikler.

Plutchik Duygu Çarkı Nedir?

Plutchik insanların ve hayvanların, çeşitli uyum sağlayıcı davranışları­nı güdüleyen duyguların sekiz temel kategoride ele alınabileceğini öne sürmüştür. Bu duygular korku, şaşırma, üzüntü, iğrenme, öfke, beklenti, neşe ve güven biçimindedir. Hemen çemberin çevresinde temel duygular olarak bunları görebilirsiniz. Teorisine göre, bu duygularının her biri, farklı biçimlerde de olsa, çevremize uyum sağlamamızı sağlar. Örneğin korku, hayvanların düşmanlarına karşı korunmalarını sağlayan kaçma davranışına yol açarken; öfke saldırganlaşmamıza ve tehlikeyi yok etmeye çalışmamıza neden olacaktır.

Plutchik yalnızca sekiz temel duyguyu tanımlarken, çarktan, geniş bir duygu yelpazesi yaratan birçok farklı derecenin olduğunu görebilirsiniz. Plutchik, duyguların çoğu insanın düşündüğünden çok daha karmaşık olduğunu belirtir. Görseldeki çarkın her bir yaprağında, her bir duygunun 3 ayrı seviyesini de görmeniz mümkündür. 

Plutchik’in Duygu Çemberinde birbiriyle yanyana gösterilen duygular, birbirinin karşısında veya uzağında yer alan duygulara göre daha benzer olarak kabul edilir. Ayrıca, Plutchik’in sekiz kategorisinden herhangi birindeki duygular, şiddet açısından farklılık göstermektedir. Her bir yaprağın en dış kısmı, bir duygunun en ılıman seviyesine karşılık gelir. Örneğin endişe, korkunun en ılıman halidir. Yaprağın ortasındaki duygular yukarıda da bahsettiğimiz temel duygulardır. En içteki kısım ise o temel duygunun en yoğun halidir. Aşağıda da Plutchik’in sekiz temel duygusuna ilişkin üç boyutlu modeli görebilirsiniz.

Herhangi bir kategorinin içindeki duygular şiddet açısından farklılık gösterirler. Model, düşük şiddette duyguların birbirinden daha güç ayırt edildiğini göstermek amacıyla alt kısımda içe doğru incelmektedir.

Plutchik Duygu Çarkı Nasıl Kullanılır

Bu aracın güzelliği, karmaşık kavramları basitleştirme yeteneğindedir. Plutchik, sadece sekiz duygu kategorisi belirlemişti. Ancak her bir kategorideki duygular şiddet açısından farklılaştığından yaşadığınız duyguların çeşitliliği de giderek artar. Bu nedenle, basit olsa da bu model, tüm farklı duyguları ve ilişkili davranışların çoğunu açıklamayı mümkün kılmak­tadır. Aşağıda duyguların karışımından elde edilen yeni duyguları görebilirsiniz.

Duygular genelde karmaşıktır ve bir hissiyatın iki veya daha fazla farklı duygunun bir birleşimi olduğunu anlamak önemli bir beceridir.

Duyguları Bu Biçimde Tanımlamak Evrensel Olarak Kabul Görmemiştir

Son olarak Plutchik duygu çarkının evrensel biçimde kabul görmediğini anımsatalım. Bazı bilim insanları bu duygu çarkının sadece İngilizce konuşan kişilerin duygusal yaşantıları için geçerli olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Antropologlar, deği­şik kültürlerin duygulara ilişkin görüş ve sınıflandırma biçiminde büyük farklar olduğuna dikkat çekmektedirler.

Duygulara dair bu yaklaşımın asıl problemi, duyguların birkaç evrensel parmak izine sığmayacak biçimde karşımıza çıkmasıdır. Örneğin öfkeye karşı verdiğimiz tepki kültürden kültüre, kişiden kişiye değişir. Aynı şey şaşırtıcı bir şekilde “mutluluk”, “heyecan”, “hayal kırıklığı” için de geçerlidir. Mutlu olduğumuz zamanın sadece yüzde 12’sinde gülümseriz. Ayrıca öfkeli olduğumuz zamanın yüzde 28’inde kaşlarımızı çatarız. Bebekler hakkında yapılan bir çalışma da yüzlerinin korku ve kızgınlık anında aldığı şeklin birbirinden neredeyse ayırt edilemediğini ortaya koyuyor.

Hiçbir duygu vücutta bir parmak izine sahip değildir. Normlar değişkenlik üzerine kuruludur. Ayrıca farklı kültürlerde farklı duygular mevcuttur. Pek çok kültürde dilimize çevrilemeyen duygular vardır. Örneğin, Mikronezya’nın Ifaluk halkı, bağlama bağlı olarak sevgi, empati, acıma, üzüntü veya şefkat anlamına gelen bir duyguya sahiptir. Bu duygu fago duygusu olarak bilinir.




Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu