İnsanları Olduğundan Fazla veya Eksik Görme Yanılsaması: Halo ve Horn Etkisi

‘Ne kadar güzel bir kadın, çok başarılı birine benziyor.’

‘Ne kadar temiz yüzlü bir adam. İş yerinin vazgeçilmezi olmalı. Çok da iyi bir babadır’

‘Daha önceki işinden kovulmuş, demek ki hiçbir işi yapamıyordu.’

(…)

Halo etkisi, kişinin tek bir olumlu özelliğinden dolayı, o kişinin her alanda veya her şeyde olumlu ve başarılı olarak değerlendirilmesi yanılgısıdır. Ayrıca fiziksel görünüş de bu yanılsamaları ortaya çıkarır.

Horn etkisi ise; bireyin sahip olduğu bir tane olumsuz özellikten yola çıkarak, diğer özellikleri hakkında da olumsuz çıkarımlar yapmaktır. 

Bu konu, Psikolog Edward Thorndike tarafından ilk defa 1920’de “The Constant Error in Psychological Ratings.” başlıklı makalede incelenmiştir. Thorndike, önce Birinci Dünya Savaşı sırasında bu incelemelere başlamış.

Komutanlara en nitelikli askerlerini seçmelerini istediğinde hepsinin sağlam vücutlu ve yakışıklı askerlerini seçtiğini ve onları her alanda üstün olarak tanımladıklarını fark etmiş.

Daha sonradan yapılan araştırmalarda da güzel ve yakışıklı insanların iş hayatında, kariyer basamaklarını daha hızlı tırmandığı, daha kolay terfi aldığı görülmüş.

Geçen gün bir çalışanın isyanını gördüm. İnsan kaynaklarından bir yetkili acil kilo vermezse işten çıkarılacağını söylemiş ona. Gerekirse ameliyat ol demişler ve kadın ağlayarak bir ameliyata hazırlık için başka bir yetkiliye fikir sormuş. Yani o kadının nitelikleri geri planda kalmış. Ancak hangi rasyonel şirket fiziksel özelliğe göre gerçekten layığıyla çalışan bir insandan vazgeçer ki?

Bu durum bana ‘olmamasını dilediğim için’ imkansız gibi geliyordu ancak araştırdıkça maalesef epey yaygın bir hata olduğunu anladım. Teori psikolojik bir eksikliğimizden ortaya çıkmış, sonrasında bu eksikliği fark edenler zaaflarımızı kapitalizm ile daha da belirginleştirmiş belli ki. 

Televizyonları düşünelim. Televizyonlar insanları belli konularda kandırmayı başardığı için her şeyiyle sevilen insanlarla dolu. Bu ünlülerin fanları veya hayranları ne saçmalık yaparlarsa yapsınlar o ünlüleri iyi, güzel, akıllı, başarılı olarak tanımlamaktan vazgeçmez. Sosyal medyada onları korumak görevini üstlenir ve attıkları her adıma mantıksal(!) çerçeveden bir açıklama yapmayı başarırlar.

Markaları düşünelim. Bir markanın tek bir özelliği tutulursa, markanın diğer özelliklerinin de olumlu olduğunu düşünme eğilimi vardır. Markalar bu eğilimi iyi analiz edip müşterileri avucunun içinde tutmaya çalışır. Pazarlama stratejilerinde veya reklamlarda tek bir özellik ile yakalamaya çalışırlar müşterileri. Çünkü tek bir neden müşteriyi ikna etmeye yeterse, tüketiciler diğer bütün olumlu özellikleri markaya yüklemeye başlayacaklardır.

Tutulan bir markanın kötü bir deneyimi, markanın kontrolü dışındaki etmenlere bağlanabilir. Gerçekte ne olurlarsa olsunlar.

Kendimizi düşünelim. Hiç insanları sadece bir özelliğinden yola çıkıp genel anlamda kusursuz saydınız mı? Kusursuz dost arayan dostsuz kalır diye düşünmemizde bile Halo Etkisi vardır belki de. Kusurları görmezden gelip tüm kusurlara iyi özelliklerle kılıf biçmeyi öğrenmiş olabiliriz farkında olmadan.

Mesela ben bir insanın tek bir davranışından o insanla ilgili genelleme yapma hatasına düştüğüm durumları hatırlıyorum. Hayvanları hiç sevmeyen bir insanı istemeden de olsa kötü, bencil, anlaşılması muhtemelen zor bir insan olarak tanımlamaya başlamıştım bilinçaltımda. Sonra zaman geçti, daha çok tanıma fırsatı bulunca gördüm ki aslında sadece alerjisi varmış, çok sevimli bulsa da asla yaklaşamıyormuş birçok hayvana. Ayrıca gerçekten iyi ve yardımsever bir insan olduğunu gördüm yaptığı çalışmalarla. Ön yargılarımın tuzağına düşmüştüm.

İtiraf etmeliyim sevdiğim bir sanatçının aslında pek de beğenmediğim bir eserini bile ‘kesin çok güzeldir, ben anlayamadım galiba’ diyerek beğenmeye kendimi zorlamıştım bir keresinde de.

Düşündükçe daha çok örnek bulabiliriz hepimiz eminim. 

***

Khan Akademi’den bir video ile perçinleyerek bitirelim:

Kaynaklar 

 https://www.temelaksoy.com/halo-etkisi-nedir/ 

https://www.verywellmind.com/what-is-the-halo-effect-2795906

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir

Yazıyı Hazırlayan: Ceren Demir

Avatar
Kendini, insanları, dünyayı tanıma ve anlama çabasında, belki de kaosta olan , filmin oyuncularından, dünya üzerindeki küçücük noktalardan biriyim. Pamukkale Üniversitesi ve AGH University of Science and Technology' de Uluslararası Ticaret ve Finans alanında kendimi eğitmeye çalıştım. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde Ekonomi bölümünde yüksek lisansa devam ediyorum. Voleybol sporunda antrenör yardımcılığı yaptım ve lisanslı oynadım. Spora ve sanata düşkünüm. Resim yapmayı çok seviyorum. Klasik müziğe, doğaya, doğa sporlarına, felsefeye, psikolojiye, kitaplara ilgi duyuyorum. Okumayı, yazmayı, öğrenmeye çabalamayı çok seviyorum. Sanıyorum 7. günlüğüme başlayacağım. Satranç ve Rusça'ya merak saldım. Bahsettiğim tüm 'bencil' bilgilerimi önemsiz sayıyorum. Sadece denizdeki kum tanelerinden biri olduğumun farkındayım. Ancak okyanusları merak etmekten vazgeçemiyorum.

Bunlara da Göz Atın!

İnsan En Çok Kendisiyle Savaşır/ Ego Savunma Mekanizmaları

Kaldırımda yürüyorsunuz, gördüğünüz manzara şu: “Bir kadın, bir çocuğu hırpalıyor. Çocuk, kadına saldırmak, karşılık vermek …

2 Yorumlar

  1. Avatar
    Uğur Üçoklar

    Yazılarınızda bende, sizinle ilgili Halo etkisi yaptı. 🙂 Yazılarınızı ilgiyle okudum. Başarılar dilerim.

    • Avatar

      Beğenmenize sevindim Uğur Bey. Bir faydamız dokunuyorsa ne mutlu. Teşekkürler güzel yorumunuz için. Sevgiler😊

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.