Bir kişinin dış görünüşü, onun hakkındaki kararlarımızı etkileyebilir. Halo ve Horn etkisi bunun hatırlatıcısı olarak kullandığımız psikolojik bir terimdir.
Halo etkisi, bir kişi, şirket, marka ya da ürün hakkında bir alanda oluşan olumlu izlenimlerin başka alanlardaki değerlendirmeleri de olumlu yönde etkileme eğilimidir. Basitçe söylemek gerekirse, birini çekici, sempatik ya da başka bir açıdan olumlu özelliklere sahip bulduğumuzda, buna dair herhangi bir kanıt olmasa bile o kişinin aynı zamanda zeki ya da dürüst olduğu sonucuna varma eğilimi gösterebiliriz.
Halo etkisi birçok insan yargısında rol oynar. Ünlülerin reklam yüzü olduğu ürünlerin etkili olmasının nedenlerinden biri de budur. Tanınmış ve güvenilir marka adlarının yarattığı güçlü etki de yine halo etkisiyle açıklanır.
Bu etki birçok farklı ortamda gözlemlenmiştir. Okullarda ve üniversitelerde yapılan sınıf değerlendirmelerinde, internet tanışma sitelerinde, iş yerlerinde ve hatta mahkemelerde verilen cezalarda bile halo etkisinin izlerine rastlanmıştır.
Yapılan deneyler, bu etkinin tıbbi değerlendirmeleri de etkileyebildiğini göstermektedir. Bazı durumlarda doktorlar, hastanın dış görünüşünden etkilenerek belirtilerin ya da ruh sağlığı sorunlarının ciddiyetini olduğundan daha hafif değerlendirebilmektedir.
Halo Etkisi Neden Kaynaklanır?
Halo etkisinin bir açıklaması, sosyal bilgiyi zihnimizde kurma biçimimizle ilgilidir. Yeni bir bilgiyle karşılaştığımızda onu anlamlandırmak için belleğimizde zaten bulunan bilgilerden yararlanırız. Böylece yeni bilgiyle ilgili daha bütünlüklü bir tablo oluştururuz.
Bu sürecin büyük bir bölümü bilinçli bir çaba göstermeden gerçekleşir. Muhtemelen bu nedenle halo etkisinin bizi yanılttığını çoğu zaman fark edemeyiz.
Halo etkisi birçok farklı durumda ortaya çıkar. Bazı kültürlerde çekici ya da popüler bir ada sahip olmak bile kişinin lehine işler. Benzer biçimde, bir sınıfta ilk günlerde iyi bir izlenim bırakan öğrenciler öğretmen tarafından dönem boyunca ya da tüm ders süresince sürekli olarak yüksek değerlendirmeler alabilir. Benzer durum çalışanların performans değerlendirmelerinde de görülebilir.
Horn Etkisi Nedir?
Halo etkisine benzeyen bir başka bilişsel önyargı horn etkisidir. Bu durumda bir kişide fark ettiğimiz tek bir olumsuz özelliğe dayanarak o kişi hakkında genel ve olumsuz yargılar oluştururuz. Bu önyargı da halo etkisi gibi çoğu zaman bilinçsizce ortaya çıkar ve benzer ölçüde olumsuz sonuçlar doğurur.
Ters halo etkisi ise bununla ilişkili başka bir bilişsel önyargıdır. Bu durumda bir kişinin bir alandaki olumlu özelliği, başka alanlarda onun hakkında olumsuz varsayımlar kurmamıza yol açar.
Örneğin çekici bulduğumuz bazı kişileri aynı zamanda kibirli ya da aşırı kendini beğenmiş olarak görebiliriz. Ters halo etkisiyle ilgili ilginç bir bulgu da vardır. Suç işlerken çekiciliğini kullanan kişilere mahkemeler bazen diğer suçlulara kıyasla daha ağır cezalar verebilir.
Sonuç Olarak
Diğer bilişsel önyargılarda olduğu gibi halo etkisini tamamen ortadan kaldırmak kolay değildir. Ancak kararlarımız üzerindeki etkisini azaltmanın bazı yolları vardır. Özellikle insanları, ürünleri ya da kurumları değerlendirmek zorunda olan kişiler için bu oldukça önemli bir beceridir.
İlk adım, yargıda bulunurken dikkatli ve sistemli davranmaktır. Karar verirken zihnin dinç ve dengeli olmasına özen göstermek gerekir. Aşırı yorgunluk, yoğun stres ya da aşırı coşku karar verme sürecini olumsuz etkiler.. Bu tür duygusal durumlar halo etkisine kapılma olasılığını artırır.
Bir kişiyi ya da bir ürünü değerlendirirken kendine bazı sorgulayıcı sorular yöneltmek de yararlı olur. Örneğin şu tür sorular düşünmeyi daha nesnel hale getirir.
- Bu kişi hakkında doğru olduğuna inandığım şeyler gerçekten doğrulanabilir bilgilere mi dayanıyor?
- Bu marka hakkında sahip olduğum imajın dışında, bu ürün hakkında gerçekten ne biliyorum?
İlk karşılaşmada insanlar hakkında iki farklı olası izlenim oluşturmak da yararlı bir alıştırma olabilir. Daha sonra yeni ve nesnel bilgiler edindikçe bu izlenimleri yavaş yavaş gözden geçirmek gerekir. Yeterli ve güvenilir bilgi oluştuğunda ise daha sağlıklı bir yargıya ulaşmak mümkün olur.
Kaynaklar ve ileri okumalar için:
- The Halo Effect: The Superpower of Beautiful People. yayınlanma tarihi: Bağlantı: https://sproutsschools.com/
- Schouteten, J. J., Gellynck, X., & Slabbinck, H. (2019). Influence of organic labels on consumer’s flavor perception and emotional profiling.
- Thorndike, E.L. (1920). A constant error in psychological ratings. Journal of Applied Psychology, 4(1), 25–29. https://doi.org/10.1037/h0071663.
- Talamas, S. N., Mavor, K. I., & Perrett, D. I. (2016). Blinded by Beauty: Attractiveness Bias and Accurate Perceptions of Academic Performance. PloS one
- Willis, J., & Todorov, A. (2006). First Impressions: Making Up Your Mind After a 100-Ms Exposure to a Face. Psychological Science, 17(7), 592-598. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01750.x
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
