Baader–Meinhof olgusu, sıklık yanılsaması ya da halk arasında bilinen adıyla mavi araba fenomeni, çoğu insanın hayatında en az bir kez yaşadığı tanıdık bir deneyimi tanımlar. Yeni bir kavramı, kelimeyi ya da nesneyi fark ettiğiniz anda, sanki o şey birden çoğalmış gibi kısa süre içinde her yerde karşınıza çıkmaya başlar.
Terimin kökeni 1994 yılına uzanır. Terry Mullen adlı bir kişi, bir gün “Baader–Meinhof çetesi” ifadesini kullanır. Ertesi gün aynı ifadeye bir gazetede yeniden rastlayınca bu durumu ilginç bulur ve Minnesota’daki bir gazeteye mektup yazar. Çünkü Baader–Meinhof, o sıralarda ABD basınında sıkça yer alan bir konu değildir.
Baader–Meinhof çetesi, daha resmî adıyla Kızıl Ordu Fraksiyonu, 1970’lerde Batı Almanya’da faaliyet gösteren aşırı sol bir örgüttü. Kurucuları arasında Andreas Baader ve Ulrike Meinhof da bulunuyordu. Mullen’ın dikkatini çeken şey ise, uzun süredir gündemde olmayan bu adla yalnızca 24 saat içinde iki kez karşılaşmış olmasıydı.
Kızıl Ordu Fraksiyonu, II. Dünya Savaşı sonrasında Batı Almanya’nın en etkin örgütüydü ve kendini şehir gerillası olarak tanımlıyordu.
Bu olguyu kavramsal çerçeveye oturtan isim ise Stanford Üniversitesi dilbilimcilerinden Arnold Zwicky’dir. Zwicky, 2006 yılında bu deneyimi “Baader–Meinhof olgusu” olarak adlandırır. Ona göre bu durum, yeni fark edilen bir bilginin zihinde seçici biçimde öne çıkmasıyla oluşan bilişsel bir yanılsamadır.
Hepimizin başına gelmiştir. Bir şarkıyı ilk kez birkaç gün önce duymuşsunuzdur. Sonra bir bakarsınız, nereye gitseniz aynı şarkı çalıyor. Sanki ondan kaçmanız mümkün değildir. Peki gerçekten şarkı mı her yerdedir, yoksa artık siz mi onu daha çok fark ediyorsunuzdur?
Eğer şarkı listelerde bir numaraya yükselmişse ve radyolarda, mağazalarda ya da sosyal medyada sürekli çalıyorsa, onu sık duymanız şaşırtıcı değildir. Fakat söz konusu şarkı eski bir parçaysa ve siz onu yalnızca yeni fark ettiyseniz, burada Baader–Meinhof olgusu, yani sıklık yanılsaması devreye girmiş olabilir. Bu bilişsel yanlılık, beynin örüntüleri fark etme eğiliminden beslenir.
Sıklık Yanılgısı nedir?
Zihnimiz, yeni keşfettiğimiz şeye seçici bir dikkat yöneltir ve çevrede ona benzeyen örnekleri aramaya başlar. Böylece neye odaklanacağımızı bir ölçüde biz seçeriz. Ardından o şeyle daha sık karşılaştığımızı düşünürüz. Bu süreçte doğrulama yanlılığı da devreye girer, çünkü zihnimiz artık bu yeni farkındalığı destekleyen örnekleri daha kolay seçip öne çıkarır.
Aslında beynimizin dikkat süresi şaşırtıcı derecede kısadır ve yeni bir şey fark ettiğinde bundan kolayca etkilenir. Baader–Meinhof olgusu da tam olarak bu şekilde işler. Beyin yeni bir şey öğrendiğinde, dikkatinizin yöneldiği bu yeni öğeye daha fazla önem vermeye başlar. Sanki “Bak, işte yine karşında; demek ki önemli olmalı” der.
Böylece zihin, yeni fark edilen şeye karşı daha bilinçli hâle gelir ve onu diğer bilgiler arasından öncelikli olarak seçer. Bu nedenle o şeyi bir konuşmada duyduğunuzda ya da başka bir yerde okuduğunuzda beyniniz onu hemen yakalar. Sonuçta siz de sanki nereye baksanız aynı şeyle karşılaşıyormuşsunuz gibi hissedersiniz.
Bu olguya bazen “kırmızı araba sendromu” ya da “mavi araba fenomeni” denmesinin nedeni de budur. Diyelim ki geçen hafta kalabalıktan sıyrılmak için kırmızı bir araba almaya karar verdiniz. O andan itibaren otoparka her girdiğinizde etrafınızın kırmızı arabalarla dolu olduğunu fark edersiniz.
Oysa bu hafta yollarda geçen haftadan daha fazla kırmızı araba yoktur. İnsanlar sizi yanıltmak için topluca kırmızı araba satın almamıştır. Sadece karar verdiğiniz andan itibaren beyniniz kırmızı arabalara daha fazla dikkat etmeye başlamıştır.
Sonuç olarak
Sıklık yanılsaması bize önemli bir şeyi hatırlatır: Algımız her zaman gerçekliğin kendisi değildir. Bir şeyi birdenbire her yerde görmeye başlamanız, onun dünyayı ele geçirdiği anlamına gelmez. Büyük olasılıkla beyniniz yalnızca yeni bir filtre takmıştır ve artık dünyaya o gözlükle bakıyordur.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- What’s the Baader-Meinhof Phenomenon? Yayınlanma tarihi: 5 Eylül 2023. Kaynak site: How Stuff Works. Bağlantı: What’s the Baader-Meinhof Phenomenon?
- Egger, Martin; Florack, Arnd (2022). Investigating the mechanisms by which selective attention affects subsequent preferences and choice. Scientific Reports. 12 (1): 19345. doi: 10.1038/s41598-022-23859-6
- Fiedler, Klaus; Armbruster, Thomas (1994). Two halfs may be more than one whole: Category-split effects on frequency illusions. Journal of Personality and Social Psychology. 66 (4): 633–645. doi:10.1037/0022-3514.66.4.633
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
