René Descartes, modern felsefenin başlangıcındaki en önemli isimlerden biri kabul edilir. 17. yüzyıldan sonra Batı felsefesinde ortaya çıkan pek çok tartışma, doğrudan ya da dolaylı olarak onun fikirleriyle ilişkilidir.
Descartes’ın en etkili düşüncelerinden biri, zihin ile beden arasında yaptığı ayrımdır. Günümüzde bu görüş genellikle “Descartes’ın düalizmi” ya da “zihin-beden düalizmi” olarak adlandırılır.
Descartes, Fransa’nın Poitou bölgesinde varlıklı sayılabilecek bir ailede büyüdü. Eğitimini dönemin önde gelen Cizvit okullarından La Flèche’te aldı. Burada matematik, bilim ve felsefenin yanı sıra Antik Yunan düşünürlerini de ayrıntılı biçimde inceledi.
Özellikle Platon ve Aristoteles’in ruh ile beden arasındaki ilişkiye dair görüşleri, Descartes’ın yetiştiği düşünsel ortamın önemli bir parçasıydı. Ancak Descartes, bu eski tartışmayı yeni bir biçimde ele aldı. Matematik ve doğa bilimlerindeki gelişmelerden etkilenen Descartes için temel soru şuydu: İnsan bedeni fiziksel yasalarla açıklanabiliyorsa, düşüncelerimiz, bilincimiz ve benlik duygumuz da yalnızca bedenin bir ürünü müdür?
Bu soruya verdiği yanıt, modern felsefenin en etkili görüşlerinden biri olan zihin-beden düalizminin temelini oluşturacaktı.
Descartes’tan Önce Zihin ve Beden: Platon ve Aristoteles
Zihin ile bedenin birbirinden farklı olup olmadığı sorusu Descartes’tan çok daha eskidir. Platon ve Aristoteles, bu soruya birbirinden oldukça farklı yanıtlar verdi.
Platon’a göre günlük yaşamda gördüğümüz nesneler değişir, eskir ve yok olur. Buna karşılık güzellik, eşitlik ya da adalet gibi kavramların kusursuz biçimleri değişmeden kalır. Platon bunlara “İdealar” adını verdi.
İnsan zihni yalnızca duyularıyla karşılaştığı nesneleri değil, bu soyut gerçeklikleri de kavrayabilir. Bu nedenle Platon, ruh ile bedeni aynı şey olarak görmedi. Beden ölümlüyken ruhun varlığını sürdürebileceğini kabul etti.
Aristoteles farklı bir yol izledi. Ona göre ruh, bedenden bağımsız ikinci bir varlık değil, canlı bedeni canlı yapan ilkedir. Yine de konu düşünme yetisine gelince tablo karmaşıklaşır. Görmek için göze, duymak için kulağa ihtiyaç duyarız. Düşünme içinse Aristoteles benzer bir bedensel organ göstermez. Bu nedenle insan aklının yalnızca fiziksel bedene indirgenemeyecek bir yönü olduğunu ileri sürer.
Kısacası Platon ruh ile bedeni birbirinden daha keskin biçimde ayırırken Aristoteles aralarındaki bağı daha güçlü kurdu. Descartes ise yüzyıllar sonra bu eski tartışmayı başka bir noktaya taşıdı. Ona göre zihin ve beden yalnızca farklı özelliklere sahip değildi; temelde iki farklı tür varlıktı.
Düalizm Nedir? Descartes Zihin ile Bedeni Neden Ayırdı?
Descartes işe bildiği her şeyden şüphe ederek başladı. Duyularımız bizi yanıltabilir, gördüklerimiz bir rüyanın parçası olabilir, hatta dış dünya düşündüğümüz gibi var olmayabilir. Fakat Descartes bir noktada şüpheyi daha ileri götüremedi. Her şeyden şüphe ederken bile düşünüyor olması gerekiyordu. Buradan ünlü “Düşünüyorum, öyleyse varım” sonucuna ulaştı.
Ona göre beden uzayda yer kaplar, belirli bir konuma sahiptir ve fiziksel yasalara göre hareket eder. Zihin ise düşünür, şüphe eder, hayal kurar ve karar verir. Üstelik Descartes kendi zihnini bir bedene ihtiyaç duymadan düşünebildiğini, buna karşılık bedeni de düşünme özelliği olmadan tasarlayabildiğini ileri sürdü. Bu yüzden zihin ile bedenin temelde iki farklı tür varlık olduğu sonucuna vardı.
Felsefede bu görüşe “töz düalizmi” denir. Buradaki “töz” sözcüğünü bağımsız bir varlık türü olarak düşünebiliriz. Descartes’a göre beden maddi ve uzamlıdır; zihin ise maddi değildir ve temel özelliği düşünmektir.
Fakat bu ayrım hemen yeni bir sorun doğurur. Eğer zihin ve beden gerçekten birbirinden bu kadar farklıysa, birbirlerini nasıl etkilerler? Örneğin elimizi kaldırmaya karar verdiğimizde zihinsel bir karar nasıl fiziksel kas hareketine dönüşür? Ya da elimiz yandığında bedendeki fiziksel bir olay nasıl acı deneyimine dönüşür?
Descartes bu soruna kesin ve tatmin edici bir çözüm veremedi. Zihin-beden düalizminin en büyük güçlüğü de o günden beri büyük ölçüde bu soru etrafında dönüyor
Sinirbilim, Düalizm Fikrine Nasıl Yaklaşıyor?
1998 yılında filozof David Chalmers ile nörobilimci Christof Koch bilinç üzerine bir iddiaya girdi. Koch, 25 yıl içinde bilincin beyindeki sinirsel karşılıklarının açık biçimde ortaya konacağını düşünüyordu. Chalmers ise bunun o kadar kolay olmayacağını öngördü. 2023 yılı geldiğinde Koch iddiayı kaybetti.
Descartes’ın karşılaştığı temel sorun bugün de farklı bir biçimde karşımızda duruyor. Beyindeki nöronların nasıl çalıştığını, bilginin nasıl işlendiğini ya da dikkatin nasıl yönlendirildiğini giderek daha ayrıntılı biçimde açıklayabiliyoruz. Fakat bütün bu fiziksel süreçlerin neden bir deneyime dönüştüğünü açıklamak çok daha zor.
Chalmers bu ayrımı “bilincin kolay ve zor problemleri” olarak ifade eder. “Kolay” sözcüğü burada gerçekten kolay oldukları anlamına gelmez. Bunlar beynin bilgiyi nasıl işlediği, davranışı nasıl kontrol ettiği veya dikkati nasıl yönlendirdiği gibi bilimsel yöntemlerle araştırabileceğimiz problemlerdir.
Zor problem ise başka bir soru sorar: Beyindeki fiziksel süreçlere neden öznel bir deneyim eşlik eder? Örneğin beynin kırmızı bir nesneden gelen ışığı nasıl işlediğini inceleyebiliriz. Ama neden bu süreç bize “kırmızıyı görme” deneyimi yaşatır?
İşte zihin-beden tartışmasının günümüzde aldığı biçim de büyük ölçüde budur. Artık soru yalnızca zihnin bedenden ayrı olup olmadığı değildir. Asıl mesele, fiziksel bir süreç ile o sürecin bize yaşattığı deneyim arasındaki ilişkinin nasıl açıklanacağıdır.
Okuma Önerisi: “Düşünüyorum, Öyleyse Varım” Felsefede Ne Anlama Gelir?
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- Dunne, Luke. “René Descartes’ Dualism: Are You a Mind or a Body?” TheCollector.com, October 15, 2022, https://www.thecollector.com/rene-descartes-dualism-mind-body/
- Philosopher outsmarts brain scientist in decades-long consciousness bet ; Bağlantı: Philosopher outsmarts brain scientist in decades-long consciousness bet (zmescience.com) ; Yayınlanma tarihi: 28 Haziran 2023
Matematiksel
