Hepimiz zaman zaman birinin bizi izlediğini hissetmişizdir. Üstelik çoğu zaman doğrudan o kişinin gözlerine bakmıyor olsak bile böyle bir duygu ortaya çıkar. Bazen de görüş alanımızın tamamen dışında bulunan birinin bizi izlediğini hissettiğimiz olur. Peki bu olguyu, bilimsel temeli olmayan açıklamalara başvurmadan nasıl açıklayabiliriz?
Sorunun merkezinde insanın gözlere duyduğu güçlü ilgi bulunur. “Gözler ruhun penceresidir” sözü bu yüzden sıkça tekrarlanır. İnsanların gözlere bu kadar dikkat kesilmesi şaşırtıcı değildir. Çünkü insan beyni başkalarının bakışlarını yakalamaya son derece duyarlı biçimde gelişmiştir.
Araştırmacılar, beyinde bakışları algılayıp yorumlayan geniş bir sinir ağı bulunduğunu düşünür. Bu sistem, birinin bize bakıp bakmadığını çok hızlı biçimde fark etmemizi sağlar.
Görünüşe göre bakışları algılama konusunda doğuştan bir yatkınlığa da sahibiz. Gözleri fark eden ve dikkatimizi onlara yönelten mekanizma büyük olasılıkla doğuştan gelir. Nitekim yalnızca iki ila beş günlük bebeklerin bile doğrudan bakışa sahip yüzlere, başka yöne bakan yüzlerden daha uzun süre baktığı görülmüştür.
Gözlerimiz Bize Çevrilen Bakışları Yakalayacak Biçimde Evrimleşmiştir
Bizi başkalarının bakışlarına yönelten şey yalnızca beynimizin özellikleri değildir. Gözlerimizin yapısı da dikkat çekmeye ve bakış yönünü açıkça göstermeye son derece uygundur. Hatta insan gözü bu bakımdan neredeyse bütün diğer türlerden farklıdır. Gözbebeğini çevreleyen ve sklera adı verilen bölüm oldukça geniştir ve tamamen beyazdır. Bu nedenle bir kişinin nereye baktığını anlamak oldukça kolaydır.
Birçok hayvanda ise durum farklıdır. Gözbebeği gözün büyük bölümünü kaplar ya da sklera daha koyu renktedir. Bunun yırtıcı hayvanlarda bir uyum özelliği olduğu düşünülür. Böylece bakış yönü potansiyel avlardan daha kolay gizlenebilir.
Bakmadan Birinin Bakışını Tespit Edebiliriz
İnsan gözünün yapısı bakış yönünün kolay fark edilmesine uygundur. Bu nedenle çoğu zaman birinin bize bakıp bakmadığını hızlıca anlayabiliriz. Örneğin trende tam karşınızda oturan biri size bakıyorsa, doğrudan ona bakmadan da bakış yönünü sezebilirsiniz. Ancak araştırmalar, böyle bir bakışı güvenilir biçimde yalnızca merkezi görüş noktamızın yaklaşık dört derece çevresinde algılayabildiğimizi gösterir.
Bunun dışında kalan durumlarda başka ipuçlarına başvururuz. Özellikle başın konumu ve hareketi önemli bir göstergedir. Birinin başını size doğru çevirmesi çoğu zaman bakışın da size yöneldiğini düşündürür. Kişi karanlıktaysa ya da güneş gözlüğü takıyorsa da yine baş ve beden hareketlerinden yararlanırız.
Yine de çoğu zaman yanılabiliriz. Belirsiz durumlarda insanlar, karşısındaki kişinin kendisine baktığını olduğundan daha sık varsayma eğilimindedir. Bunun, yaklaşmakta olan bir etkileşime hazırlık sağlayan bir uyum özelliği olabileceği düşünülür. Özellikle bu etkileşim potansiyel bir tehdit içeriyorsa, böyle bir duyarlılık avantaj sağlayabilir.
Birinin Size Arkadan Baktığını Hissetmeniz Mümkün mü?
Peki görüş alanınızın dışında, örneğin arkanızda duran birinin size baktığını hissetmek gerçekten mümkün mü? Bu soru uzun zamandır bilim insanlarının ilgisini çekmiştir.
Çevresel görüşümüzle, kafalarının pozisyonunu dikkate alıyoruz. Ve vücutlarının nasıl konumlandığı gibi diğer ipuçları bize bakıp bakmadıklarını düşünmemize yardımcı olur.
Bunun başlıca nedeni, insanların böyle bir deneyimi çok yaygın biçimde bildirmesidir. Bazı araştırmalarda insanların yüzde 94’e kadarının, üzerlerinde bir bakış hissettiklerini ve arkalarını döndüklerinde gerçekten birinin kendilerine baktığını gördüklerini söyledikleri bulunmuştur.
Ancak insanların gerçekten arkalarından bakıldığını hissedebildiğini gösteren güçlü bir bilimsel kanıt yoktur. “Psişik bakış etkisi” adı verilen bu iddiayı desteklediği düşünülen çalışmaların çoğunda yöntemsel sorunlar bulunmuştur.
Bazı deneylerde, bakış atan kişi rolündeki araştırmacının kim olduğu bile sonuçları etkileyebilir. Bazı araştırmacıların bakışları katılımcılar tarafından daha sık fark ediliyor gibi görünür. Bunun büyük olasılıkla fark edilmeyen küçük ipuçlarından veya deney sırasında oluşan bilinçsiz beklentilerden kaynaklandığı düşünülür.
Bir Kişi İle Sadece Siz Ona Baktığınız İçin de Göz göze Gelmiş Olabilirsiniz
Belleğimiz de bizi kolayca yanıltabilir. Biri sizi izliyormuş gibi hissettiğinizde arkanıza dönüp bakarsınız. O anda çevrenizdeki biri sizin hareketinizi fark edip size bakabilir. Göz göze geldiğinizde, o kişinin zaten baştan beri size baktığını düşünebilirsiniz. Üstelik bu tür karşılaşmalar, kimsenin bakmadığını fark ettiğiniz anlardan çok daha kolay hatırlanır.
Bu yüzden, görüş alanınızın dışında birinin sizi izlediğini düşündüğünüzde bunun gerçekten doğru olmayabileceğini akılda tutmak gerekir. His ne kadar güçlü olursa olsun, bazen zihin bize küçük oyunlar oynayabilir.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Perrett DI, Smith PA, Potter DD, Mistlin AJ, Head AS, Milner AD, Jeeves MA. Visual cells in the temporal cortex sensitive to face view and gaze direction. Proc R Soc Lond B Biol Sci. 1985 Jan 22;223(1232):293-317. doi: 10.1098/rspb.1985.0003. PMID: 2858100.
- Why is it you can sense when someone’s staring at you? Yayınlanma tarihi: 20 Ağustos 2017; Bağlantı: Why is it you can sense when someone’s staring at you/
- Loomis JM, Kelly JW, Pusch M, Bailenson JN, Beall AC. Psychophysics of perceiving eye-gaze and head direction with peripheral vision: implications for the dynamics of eye-gaze behavior. Perception. 2008;37(9):1443-57. doi: 10.1068/p5896. PMID: 18986070.
- Mareschal I, Calder AJ, Clifford CW. Humans have an expectation that gaze is directed toward them. Curr Biol. 2013 Apr 22;23(8):717-21. doi: 10.1016/j.cub.2013.03.030. Epub 2013 Apr 4. PMID: 23562265; PMCID: PMC3918857.
Matematiksel
