Bir an için tek bir kelime bile konuşamadığınızı ya da anlayamadığınızı düşünün. Şimdi bir matematik problemini çözmeye ya da karmaşık bir sosyal durumu anlamaya çalışın. Zihninizin içindeki o sürekli anlatıcı ses olmadan düşünceleriniz nasıl görünürdü? Hatta bir sese sahip olur muydu? Dil size yol göstermeseydi düşünceleriniz durma noktasına mı gelirdi?
Ünlü İngiliz filozof Bertrand Russell bu soruya büyük ölçüde evet yanıtını verirdi. Ona göre dil, karmaşık düşüncenin temelinde yer alır.
Ancak, doğa ise bize farklı bir tablo gösterir. Şempanzeler bazı strateji oyunlarında insanlardan daha başarılı olabilir. Kargalar, ulaşılması zor oyuklardan yiyecek çıkarmak için dallardan alet yapar.
Bunu yaparken zihinlerinde bizimki gibi kelimelerle konuşmadıklarını varsayabiliriz. Sözcükleri yoktur, ama düşünürler. Üstelik bunu bizim henüz tam olarak anlayamadığımız yollarla yapıyor olabilirler.
Dil ile düşünce arasında zorunlu bir bağ olup olmadığı sorusu, uzun zamandır bilim insanları ve filozoflar arasında tartışılır. MIT McGovern Beyin Araştırmaları Enstitüsü’nden sinirbilimci Evelina Fedorenko için bu sorunun yanıtı, yıllara yayılan çalışmaları sayesinde oldukça nettir.
Fedorenko’ya göre dil ve düşünce aynı şey değildir. Beyinde farklı bölgelerde işler ve farklı görevler üstlenir. Dil kurmak için düşünmeye ihtiyaç duyarız. Ancak düşünmek ve akıl yürütmek için dile mutlaka ihtiyaç duymayız.
Fedorenko başlangıçta bu sonuca ulaşacağını düşünmüyordu. 2000’lerin başında Harvard’da lisans öğrencisiyken, dilbilimci Noam Chomsky’nin etkili olduğu bir görüş ilgisini çekmişti. Bu görüşe göre insanı diğer canlılardan ayıran temel özellik dildi. Fedorenko da o dönemde, kelimeleri karmaşık cümleler halinde birleştirme becerimizin düşünme biçimimizde belirleyici rol oynadığını düşünüyordu.
Bu nedenle beynin hem dili hem de karmaşık düşünceyi yöneten ortak bir bölgeye sahip olup olmadığını araştırmaya başladı. Ona göre bu varsayım ilk bakışta mantıklı görünüyordu. Çünkü dil hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Kelimeler öbekleri, öbekler de cümleleri oluşturur. Fedorenko da, dildeki hiyerarşik yapıları işleyen bir beyin bölgesi bulmayı bekliyordu.
Dil Zihnimizde Ne İşe Yarar?
Ancak araştırmalar ilerledikçe sonuçlar bu beklentiyi desteklemedi. Fedorenko, değerlendirme yazısında da belirttiği gibi, dil ile diğer düşünsel süreçlerin beyinde aynı ağlara dayanmadığını gördü.
Bu ayrım özellikle sözel olmayan görevlerde belirginleşti. İnsanlar bulmaca çözerken, günlerini planlarken ya da kelimelere dayanmayan başka zihinsel görevlerle uğraşırken beynin dil bölgeleri sessiz kalıyordu. Bu bulgu, dil ile düşüncenin tek bir sistemin parçası olmadığını gösterdi.
Böylece Fedorenko’nun araştırmaları yeni bir soruyu gündeme getirdi. Dil düşüncenin temeli değilse, zihnimizde tam olarak ne işe yarıyordu?
Fedorenko’nun bulgularını destekleyen kanıtlar iki farklı kaynaktan geliyordu. İlk kaynak, yüzyıllardır kullanılan bir gözlem yöntemine dayanıyordu. Araştırmacılar, beyin hasarı yaşayan ve ağır afazi belirtileri gösteren insanları inceliyordu. Bu kişiler, çoğu zaman beynin sol yarımküresindeki hasar nedeniyle dili anlama ya da üretme becerilerinin büyük bölümünü kaybeder.
Bu durum iletişimi neredeyse imkânsız kılar. Ancak bu kişiler yine de karmaşık zihinsel görevleri yerine getirir. Yönergeler sözel olmadığında, ağır afazisi olan kişiler matematik problemleri çözer ya da sosyal akıl yürütme testlerinde başarılı olur. Bu sonuç, gelişmiş düşüncenin mutlaka dile bağlı olmadığını gösterir.
İkinci kanıt ise modern beyin görüntüleme çalışmalarından geldi. Fedorenko, önce beynin dilden sorumlu bölgelerini belirledi. Ardından bu bölgelerin farklı düşünme görevleri sırasında etkinleşip etkinleşmediğini inceledi. Sonuçlar aynı yöndeydi. İnsanlar mantık bulmacaları çözerken, hafıza görevleri yaparken ya da planlama gibi zihinsel etkinliklerle uğraşırken dil bölgeleri büyük ölçüde sessiz kalıyordu.
Bu bulgu önemli bir ayrımı görünür hale getirdi. Düşüncelerimizi ifade etmek için dile sık sık başvururuz. Ancak düşüncelerin kendisi kelimeler olmadan da vardır. Bu sonuç, yalnızca Russell’ın dil ve düşünce hakkındaki görüşüne meydan okumaz. Aynı zamanda zihnin nasıl çalıştığına dair alışıldık düşüncelerimizi de değiştirir.
Sonuç Olarak;
Fedorenko’ya göre dil, düşüncenin kaynağı olmaktan çok etkili bir iletişim aracıdır. Bir anlamda, zihinler arasında kestirme bir yol açar. Birbirimizin zihnini okuyamayız, ancak dil sayesinde bilgi, düşünce ve fikirleri bir beyinden diğerine aktarabiliriz.
Beyin, farklı düşünsel görevleri yürüten birden fazla sisteme sahiptir. Sosyal akıl yürütme, problem çözme, hafıza ve planlama gibi süreçler farklı ağların birlikte çalışmasıyla ortaya çıkar. Dil de bu büyük yapının güçlü parçalarından biridir. Ancak tek başına düşüncenin tamamını oluşturmaz.
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- Can you think without words? Neuroscientist explains why language isn’t required for deep thinking. Yayınlanma tarihi: Kaynak site: ZME Science. Bağlantı: Can you think without words? Neuroscientist explains why language isn’t required for deep thinking
- Fedorenko E, Varley R. Language and thought are not the same thing: evidence from neuroimaging and neurological patients. Ann N Y Acad Sci. 2016 Apr;1369(1):132-53. doi: 10.1111/nyas.13046. Epub 2016 Apr 20. PMID: 27096882; PMCID: PMC4874898.
- Fedorenko, Evelina & Piantadosi, Steven & Gibson, Edward. (2024). Language is primarily a tool for communication rather than thought. Nature. 630. 575-586. 10.1038/s41586-024-07522-w.
- Heavey CL, Hurlburt RT. The phenomena of inner experience. Conscious Cogn. 2008 Sep;17(3):798-810. doi: 10.1016/j.concog.2007.12.006. Epub 2008 Feb 6. PMID: 18258456.
Matematiksel
