Tarih

Türkiye’de Yayınlanan İlk Matematik Dergisi: Mebahis-i İlmiye

19. yüzyılda yaşadığımız coğrafyanın matematik ve fen eğitiminin modernleşmesinde, Avrupa dillerinden çeviri-derleme yoluyla hazırlanan ders kitaplarının önemli katkısı vardır. Bunun yanında aynı dönemde Avrupa’da yayımlanan benzerlerinden çeviriler yaparak yayınlanan dergiler de sürece katkıda bulunmuşlardı. 1862-67 yılları arasında, bilim ve teknikteki gelişmeleri çevirilerle topluma tanıtan ilk dergi Mecmua-yı Fünun’dur. Devamında gelen Mebahis-i İlmiye ise matematik ile ilgili yayımlanan ilk dergidir.

Bu dergide yer alan makalelerin hepsi matematiksel açıklamalar içerdiği için bağlam açısından Mecmua-yı Fünun’dan farklıdır. Dergi, Osmanlı toplumuna matematikteki yeni teknikleri tanıttığı gibi, çeşitli matematik problemleri de yayınlar ve okuyuculardan bunların çözümünü yapmasını bekler. Derginin amacı matematik eğitimini yaygınlaştırmak ve matematiğe ilgi duyulmasını sağlamaktır. Dergi, dönemin idealist ve milliyetçi aydınların kişisel gayretleriyle 1865 yılında kurulan Cemiyet’in Müslüman halkı eğitme ve aydınlatma projesi çerçevesinde yayına başlamıştır.

Mebahis-i İlmiye. Birinci cilt, birinci sayının dış ve iç kapağı (16×19 cm).

Bu dergi Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa’nın ( 1832-1901) yönetiminde ve onun katkılarıyla yayımlanmıştır. Yazıların önemli bir kısmın onun tarafından kaleme alınmış veya yabancı yazarlardan tercüme edilmiştir. Matematiğe meraklı olan Tevfik Paşa Paris’te görev yaptığı süreçte, Fransa’da yayımlanan matematik dergi ve kitapları incelemişti. Nouvelles Annales de Mathématiques Paris’te 1842 yılında yayımlanmaya başlayan bir dergidir. Bu dergi cebir, analiz, mekanik, fizik, astronomi vb konulardaki yazıları içeren makaleler yanında, çok sayıda problem ve çözümünü de içermektedir. Mebahis-i İlmiye dergisindeki çeviri ve ispatların önemli bir kısmı bu dergi kaynaklıydı.

Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa: Osmanlı devlet adamı ve matematikçi. Lineer Cebir (1892) kitabı yazarı.

Oliver Byrne’in ‘Dual Arithmetic’ yöntemi: ‘Hesab-ı Müsenna’

Dergide yayımlanan dizi yazılardan ilki, Tevfik Paşa’nın imzasını ve “Hesab-ı Müsenna” (dual aritmetik) başlığını taşır. Bu yazı İngiliz mühendis ve matematikçi Oliver Byrne’in (1810-1880) dual aritmetik konusundaki yayınlarından esinlenerek yazılmıştır. Kısaca söylemek gerekirse, bir dual sayı, (1,1), (1,01), (1,001) … sayılarının kuvvetlerinin çarpımından oluşur. Oliver Byrne, bu yeni hesaplama sisteminin on tabanlı sayma sisteminin yerine kullanılmasını önermişti. Dual sayıların logaritmalarının, hesaplamalarda on tabanlı logaritmalara göre daha üstün olduğunu düşünüyordu. Konu ile ilgili iki tane de kitap yayınlamıştı. Ancak kolaylık getirdiği öne sürülen dual aritmetik ve dual logaritmalar Byrne’in umduğu gibi yaygınlaşmadı.

Konunun detaylarını incelemek isterseniz bu kaynaktan kitaba göz atabilirsiniz.

Bryne’ın Dual Arithmetic. A New Art adlı kitabı (1863) ile “Hesab-ı Müsenna” başlıklı yazı dizisinin içeriği karşılaştırıldığında Vidinli’nin, kitabın yaklaşık 20 sayfalık kısmını çevirip yayımladığı anlaşılmaktadır. Makale, dual aritmetik tekniğinin faydasını göstermek amacıyla ileride çözüleceği bildirilen altı problem ile başlar. Bu sorularda (3,141593)17/43 değerinin; (1,251852)x=1,571653 eşitliğinin; (10)8=7 eşitliğinin ve log 8’in logaritma kullanılmadan hesabı son olarak da s3 + 2 s2 – 23s = 70 denklemlerinin çözümü sorulur.

Örneklerden sonra, herhangi bir sayının, herhangi bir kuvvetteki (1,1), (1,01), (1,001) vb. sayılar ile çarpımının özellikleri açıklanır. Örneğin, bir sayının (1,1)4 ile çarpımı için önce o sayıya, kendisinin onda biri eklenir. Elde edilen toplama, toplamın onda biri eklenir. İkinci toplama, yine toplamın onda biri eklenir. Sonrasında üçüncü toplama, toplamın onda biri eklenir. En sonunda elde edilen toplam, başlangıçtaki sayının (1,1)4 ile çarpım sonucunu verir. Sonrasında da H = s (1,1)11, (1,01)5,(1,001)20 , (1,0001)12 gibi çarpımların H = s ↓ 11, 5, 20, 12 biçiminde yazıldığı açıklanır.

Hüseyin Tevfik Paşa kitabın çevirisini bir yere kadar dergide yayınlar, sonrasında da başka konuya geçer. Muhtemelen kişisel merakı nedeniyle önce konuyu öğrenmek istemiş ancak zaman içinde beklenen faydayı sağlamayacağını düşündüğü için devam etmekten vazgeçmiştir.

Mebahis-i İlmiye Dergisinin Kapanışı

Derginin yayını, ikinci senenin sonunda, 1869 ilkbaharında durmuştur. Bu ani duruşu, Salih Zeki iki sebebe dayandırır. Bunlardan ilki Cemiyet’in açtığı okulun maddi kazanç sağlaması üzerine cemiyet kurucularının Müslüman yetimler için bir yatılı okul açma çalışmalarına ( Darüşşafaka Lisesi) başlamasıdır. Ayrıca Tevfik Paşa Mekteb-i Harbiye’de okuttuğu derslerin kitapları ile meşgul olmak zorundadır. Anlaşıldığı kadarıyla, dergi, diğer birçok Osmanlı dönemi dergisinin aksine, maddi sıkıntılar yüzünden yayımına son vermemiştir. Bununla birlikte, tek bir kişinin gayret ve emeğiyle yayımlanan dergilerin ortak kaderini Mebahis-i İlmiye örneğinde de görmek şaşırtıcı olmamalıdır.


Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu