Sinirbilimin X-Files dosyasına benzeyen bu konu hem büyüleyici hem de biraz hüzün vericidir. Capgras sendromunda kişi, tanıdığı insanları yabancı gibi algılar. Anneniz karşınızda durabilir; görünüşü, sesi ve anıları aynı olabilir. Yine de onu anneniz olarak tanıyamazsınız. Size yalnızca ona benzeyen biri ya da onun yerine geçmiş bir sahtekâr gibi gelir.
Bir sabah uyandığınızda, yıllardır hayatınızda olan bir kişinin kaçırıldığını ve yerine tıpatıp ona benzeyen bir sahtekârın geçtiğini düşündüğünüzü hayal edin. Üstelik bu sahtekârın, görünüşündeki ya da davranışlarındaki küçük farklarla kendini ele verdiğinden eminsiniz. David’in başına tam olarak bu geldi.
David, geçirdiği trafik kazasında ağır bir beyin travması yaşadı ve beş hafta komada kaldı. Kazada sağ kolunu da kaybetti. Bilinci yerine geldiğinde zihinsel yetileri büyük ölçüde korunmuş görünüyordu. Ancak zihninde tek bir tuhaf inanç vardı.
Anne ve babasının gerçek anne babası olmadığına, onların yerine başkalarının geçtiğine inanıyordu. Ona kahvaltı hazırlayan kadın annesine çok benziyordu ama David’e göre ondan daha iyi yemek yapıyordu. Babasının yerine geçen adam ise babasından daha iyi araba kullanıyordu. Doktorlar David’e, “Capgras sanrısı” adı verilen nadir bir yanlış tanıma bozukluğu teşhisi koydu.
Capgras Sendromu Nedir?
Bu durum ilk kez 1923’te Fransız psikiyatrist Joseph Capgras ve meslektaşı Jean Reboul-Lachaux tarafından tanımlandı. O dönemde böyle bir belirtiyi açıklamak neredeyse imkânsızdı.
1991’de M. David Enoch ve William Trethowan bu duruma psikolojik bir yorum getirdi. Onlara göre kişi, sevgi ve nefret gibi çatışmalı duygularını aynı kişiye yöneltmekte zorlanıyor olabilirdi. Böylece sevgisini “gerçek” kişiye saklıyor, öfkesini ise onun yerine geçtiğine inandığı “sahtekâr” figüre yöneltiyordu.
Bu açıklama tanıdık insanlarla ilgili sanrıyı bir ölçüde anlaşılır kılar. Ancak Capgras sanrısı bazen nesnelere ve mekânlara da yayılır. Kişi kendi evine bakar, her ayrıntıyı tanır, ama yine de buranın kendi evi olduğuna inanmaz. Bu yüzden yalnızca sevgi-nefret çatışmasına dayanan açıklama yetersiz kalır.
Capgras Sendromu Neden Olur?
Bugün araştırmacılar Capgras sendromunu daha çok beynin tanıma ve duygusal anlamlandırma sistemleri arasındaki kopuklukla açıklar. Capgras sendromunda beyin yüzü tanır, ama o yüze eşlik etmesi gereken duygusal tanıdıklık hissini üretemez.
Kişi annesinin yüzünü görür, onun annesine benzediğini bilir, hatta mantıken kim olduğunu da anlar. Fakat normalde o yüzle birlikte gelen yakınlık duygusu ortaya çıkmaz. İşte bu boşluk, beynin tuhaf bir açıklama üretmesine yol açar: “Bu kişi annem olamaz; ona benzeyen biri olmalı.”
David anne ve babasını yüz yüze gördüğünde onların gerçek anne babası olduğuna inanmıyordu. Onları tanıyor, benzediklerini kabul ediyor, ama yine de sahtekâr olduklarını düşünüyordu.
Fakat telefonda konuştuğunda sanrı ortadan kalkıyordu. Seslerini duyduğunda anne ve babası olduklarını rahatlıkla kabul ediyordu. Çünkü telefonda görsel tanıma sistemi devreye girmiyordu. Bellek ve duygusal bağ daha sorunsuz çalışıyordu.
Başka bir vaka, Capgras sendromunun ne kadar tuhaf biçimlerde ortaya çıkabileceğini gösterir. 77 yaşındaki işitme engelli bir kadın, bir gün oğlu tarafından aynadaki görüntüsüyle konuşurken bulundu. Kadın işaret dili kullanıyordu. Oğlu ona aynadaki kadının kim olduğunu sorduğunda, onun kendisine çok benzediğini ve benzer bir hayat hikâyesine sahip olduğunu söyledi.
Buna kanıt olarak da ilginç bir ayrıntı gösteriyordu: Aynadaki kadın işaret dilini kötü kullanıyordu. Kadın, aynadaki başka yansımaların yalnızca yansıma olduğunu anlıyordu. Ancak kendi yansımasını yeni ve ayrı bir kişi gibi algılıyordu.
Sinirbilim bu durumu yüz tanıma sistemiyle ilişkilendirir. Beynimizde yüzleri tanımada özellikle sağ yarıküre önemli rol oynar. Bilim insanları kadının beynini incelediklerinde, sağ taraftaki temporoparietal bölgede belirgin bir küçülme fark etti. Bu bölge biliş, bellek ve dil süreçleriyle ilişkilidir. Bu bulgu, kadının kendi yüzünü neden sıradan bir yansıma gibi algılayamadığını anlamamıza yardımcı olur.
Sonuç olarak
Bugün beyni 1923’e kıyasla çok daha iyi tanıyoruz. Yine de Capgras sendromunu bütünüyle açıklayabilmiş değiliz. Ancak David’in ve aynadaki “yabancı kadınla” konuşan bu hastanın vakası, tanıma ile duygusal anlamlandırma arasındaki bağ koptuğunda beynin ne kadar sarsıcı açıklamalar üretebildiğini gösterir.
Yazının devamında göz atmak isterseniz: Doppelganger Gerçek mi? Bir Yerlerde İkizinizin Var Olması Olası mı?
Kaynaklar ve İleri Okumalar için:
- Sharma A, Garuba M, Egbert M. Capgras syndrome in a patient with multiple sclerosis: a case report. Prim Care Companion J Clin Psychiatry. 2009;11(5):274. doi: 10.4088/PCC.08l00702. PMID: 19956472; PMCID: PMC2781046.
- Bourget D, Whitehurst L. Capgras Syndrome: A Review of the Neurophysiological Correlates and. Presenting Clinical Features in Cases Involving Physical Violence. The Canadian Journal of Psychiatry. 2004;49(11):719-725. doi:10.1177/070674370404901102
- Tamam L, Karatas G, Zeren T, Ozpoyraz N. The prevalence of Capgras syndrome in a university hospital setting. Acta Neuropsychiatr. 2003 Oct;15(5):290-5. doi: 10.1034/j.1601-5215.2003.00039.x. PMID: 26983659. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26983659/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
