Anasayfa » BİLİM VE TOPLUM » Sosyal İspat: Başkalarının Ne Yaptığından Bize Ne?

Sosyal İspat: Başkalarının Ne Yaptığından Bize Ne?

Bir çoğumuzun tanıdık olduğu bir kaç durumu düşünelim. Örneğin bir grup insanın gözlerini belli bir noktaya dikip baktığını gördüğümüzde ister istemez biz de hiç düşünmeden aynı noktaya bakarız. Yada bir konserin ortasında bir kişi alkışlamaya başlayınca biz de alkışlayanlara dahil oluruz. Konser bitip vestiyere paltomuzu almaya gittiğimizde de bu hizmetin bilet fiyatına dahil olduğunu bilmemize rağmen insanların bir tabağa bozuk para bıraktıklarını görünce bahşiş bırakırız. Tüm bunların nedendir derseniz cevabımız sosyal ispat olacaktır.

Sosyal ispat ( bazen sürü psikolojisi olarak da adlandırılır) şöyle der: Diğerleri gibi davrandığım zaman doğru davranırım. Diğer bir deyişle saçma da olsa bir fikri ne kadar çok insan doğru buluyorsa, bu fikir o kadar doğrudur.

Sosyal ispat modada, yönetim tekniklerinde, insanların boş vakitlerini geçirme alışkanlıklarında kısaca hayatımızın pek çok alanında karşımıza çıkar.

1950’lerde yapılan Solomon Asch deneyi topluluk baskısının sağduyuyu nasıl çarpıttığını gösterir bizlere.

Bir deneğe farklı boyda çizgiler gösterilir. Bu sırada denekten bir çizginin referans çizgiden daha uzun mu, eşit uzunlukta mı yoksa kısa mı olduğunu söylemesi istenir. Denek odada yalnızsa gösterilen bütün çizgileri doğru değerlendirir, çünkü bu gerçekten kolay bir iştir. Sonra odaya yedi kişi daha alınır, bunların hepsi oyuncudur ama denek bunu bilmez. Oyuncuların hepsi arka arkaya yanlış bir cevap verir, referans çizgisi bariz şekilde daha uzun olmasına rağmen “kısa” derler. Sonra sıra deneğe gelir. Deneylerin yüzde 30’unda denek kendisinden önce cevap verenlerin söylediği yanlışı tekrarlayacaktır, sırf topluluk baskısından.

Beynimiz neden böyle çalışıyor?

Bu davranış tarzı, evrimsel geçmişimizde hayatta kalmak adına iyi bir strateji olarak kendini kanıtladığı için.

Varsayalım, 50.000 yıl önce avcı-toplayıcı arkadaşlarınızla Serengeti’de dolaşıyorsunuz ve birden dostlarınız tabanları yağlıyor. Ne yaparsınız? Durup, orada gördüğünüz şeyin gerçekten bir aslan mı yoksa belki de görüntüsü aslana benzeyen zararsız bir hayvan mı olduğunu düşünerek alnınızı mı kaşırsınız?

Hayır, siz de dostlarınızın ardından koşarsınız, hem de vargücünüzle. Kafa yormayı sonraya, emniyette olduğunuz zamana bırakabilirsiniz.

Bu davranış şeması içimizde o kadar derinlerde yer etmiştir ki, bugün, hayatta kalmak adına bir avantaj söz konusu olmadığı durumlarda bile uygularız.

Televizyonda komediler ve sohbet programları, stratejik noktalarda kahkaha sesi koyarak –ki bu kahkaha efektinin seyircileri gülmeye teşvik ettiği kanıtlanmıştır– sosyal ispattan faydalanır.

Reklamlar sosyal ispatla ilgili zaafımızı sistematik olarak kullanır. En çok da, bir bakışta kavranamaz durumlarda ve “senin benim gibi” insanlar kullanıldığında işe yarar. Bu sebepten televizyonda temizlik malzemesini öven Afrikalı bir ev kadını asla göremezsiniz.

Herhangi bir şirket ürününün “en çok satılan” ürün olduğunu iddia ettiğinde şüpheci olun. Saçma bir argüman; zira bir ürün sırf “en çok satıldığı” için neden daha iyi olsun ki?

Yazar Somerset Maugham bunu şöyle ifade etmişti: 50 milyon insanın aptalca bir şeyin doğru olduğunu ısrarla iddia etmesi o şeyi doğru kılmaz.

Kaynak: Rolf Dobelli – Yapmamanız gereken 52 Düşünce hatası

Paylaşmak Güzeldir

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Avatar
Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.