Biyografiler

Arnold Sommerfeld: 84 Kez Nobel Adayı Olmuş Ama Alamamış Bir Fizikçi

Arnold Sommerfeld bir dâhiydi ama çok şanslı değildi.

Nobel Ödülü Kimya, Fizik, Edebiyat, Fizyoloji veya Tıp ve Barış alanlarında uzmanlara verilen en prestijli ödüldür. Ancak Nobel Ödülü’nü kazanmak elbette kolay bir şey değildir. Her yıl birçok kişi Nobel ödülü için aday gösterilse de, yalnızca bir kişi veya bir ekip bu ödülün sahibi olur. Arnold Johannes Wilhelm Sommerfeld 84 kez Nobel ödülü için aday gösterilmesi ancak hiçbirinde bu ödülü kazanamaması nedeniyle ilginç bir rekorun sahibidir.

Teorik fizikçi Arnold Sommerfeld (1868-1951), Rusya Königsberg’de doğdu.1891’de Königsberg Üniversitesi’nden doktorasını aldı. Sonrasında Almanya’da matematiğin merkezi kabul edilen Göttingen Üniversitesi’ne gitti. Eğitiminin ardından matematikçi Felix Klein’ın asistanı oldu. Bu esnada matematik ve teorik fizik dersleri verdi. 1906’da teorik fizik profesörü oldu. Devamında Münih Üniversitesi’nde Teorik Fizik Enstitüsü müdürü olarak Ludwig Boltzmann’ın yerini aldı. Burada da dünya çapında ünlü bir teorik fizik okulu kurdu. Görevini 25 yıldan fazla sürdürdü. Bu esnada Münih Üniversitesi’ni kuramsal fiziğin en önemli merkezlerinden biri durumuna geldi.

Sommerfeld sadece tec­rübe sahibi bir kuramsal fizikçi olmakla kalmadı. Aynı zamanda bu alandaki muhtemelen en iyi hocaydı. Seminerleri ve konuşmaları bir çok öğrenci ve genç akademisyeni cezbetti. Tüm bunlar Münih’in kuramsal fizik alanında bir dünya merkezi haline gelmesine yardımcı oldu. Almanya’daki fizik profesörlerinin neredeyse üçte birini o yetiştirdi.

Sommerfeld, kuramsal fiziğe yeni başlayan öğrencilerine nasıl davranması gerektiğini iyi bilirdi. Onların bilgi eksikliklerini adım adım fark etmesini sağlayıp verimli araştırmalar için gereken becerilerle donanmalarını sağlardı.

Arnold Sommerfeld, 2. Dünya Savaşının kaotik ortamında meslektaşlarının ülkeden kaçmak zorunda kaldığını gördü. Ancak o yine de çalışmalarını sürdürdü. Savaş yıllarında altı ciltlik Vorlesungen über theoretische Physik’i (“Kuramsal Fizik Dersleri”) adlı kitabını yazdı. Savaştan sonra Münih’teki Kuramsal Fizik Enstitüsü’nün başına geçti. 1949’da, ölümünden iki yıl önce, Sommerfeld, fizik öğretimi alanına olağanüstü katkılarından dolayı Oersted Madalyası aldı. 1951’de Arnold Sommerfield, bir trafik kazasında hayatını kaybetti.

Arnold Sommerfeld’in Bilimsel Katkıları

Sommerfeld’in en önemli mirası Sommerfeld’in atom modeli olarak bilinen şeydir. 1915’te Sommerfeld, Niels Bohr’un ortaya koyduğu atom modelinin farklı bir versiyonunu geliştirdi. Bohr’un modeli hidrojen atomu, yani tek elektronlu bir atom için çalışsa da, birden fazla elektronlu atomların davranışını açıklayamıyordu. Bu durumu çözmek için Sommerfeld, Bohr’un modelindeki eliptik yörüngeleri de dikkate aldı. Bazı atomlarda elektronların göreli hızlarda hareket ettiği gerçeğini hesaba kattı. Bu yeni atom modeline “Bohr-Sommerfeld modeli” denir. Devamında yazdığı Atombau und Spektrallinien (“Atom Yapısı ve Tayf Çizgileri”) adlı kitabı, bir başyapıt olarak kabul edilmiştir. Sommerfeld bu sayede hidrojen tayfındaki bazı çizgilerin gerçekte bir değil, birkaç çizgiden oluşan “ince yapı”sını açıklamayı başardı. 

Sommerfeld’in kuramsal fiziğe ikinci büyük katkısı, 1928’de, metallerdeki serbest elektronlara Fermi-Dirac istatistiğini ve Pauli dışlama ilkesini uygulayarak, metallerin kimi özelliklerini açıklayabilmesine karşın, özgül ısı ve ısı iletkenliği gibi özelliklerini açıklamaya yeterli olmayan kuramın yerine yeni bir metal kuramı getirmesidir. Metallerin elektrik iletkenliğini, termoelektrik özelliklerini, Thomson ve Peltier etkilerini de açıklayabilen bu kuramıyla Sommerfeld, çağdaş katı hal fiziğinin öncüleri arasında yer almıştır.

Arnold Sommerfeld Nobel Fizik Ödülünü Bir Türlü Alamadı

Alfred Nobel

Tüm bu çalışmalarının sonucunda Sommerfeld, ödülü fazlasıyla hak eden bir dizi büyük başarıdan sorumluydu. Aslında tam 84 kez Nobel Fizik Ödülü için aday gösterildi. Bu sayede de kırılması zor bir rekora imza attı. Bu rekora yaklaşan tek kişi 1943’te kazanana kadar 82 kez aday gösterilen Otto Stern oldu.

Nobel Fizik ödülü için adaylıkları 1917, 1918, 1919 (iki kez), 1920, 1922 (dört kez), 1923 (iki kez), 1924, 1925 (altı kez), 1926 (üç kez), 1927 (üç kez), 1928 (üç kez), 1929 (dokuz kez), 1930 (dört kez), 1931 (iki kez), 1932 (beş kez), 1933 (sekiz kez), 1934 (altı kez), 1935, 1936 (iki kez), 1937 (sekiz kez) kez), 1940, 1948, 1949 (üç kez), 1950 (üç kez) ve 1951 (dört kez) biçimindedir.

Arnold Sommerfeld bir başka rekoru daha elinde tutmaktadır. Kendisi Nobel ödülü alan en fazla doktora öğrencisi yetiştirmiş bir fizikçidir. Öğrencileri ise Werner Heisenberg, Wolfgang Pauli, Peter Debye ve Hans Bethe’dir. Ayrıca lisansüstü öğrencilerinden üçü de Nobel Ödülü’nü (Linus Pauling, Isidor Rabi ve Max von Laue) kazanmıştır.

Ölüm yılında bile, Sommerfeld Nobel Fizik Ödülü’ne aday gösterildi. Ancak bu son kez oldu. Michael Eckert, “Arnold Sommerfeld: Science, Life and Turbulent Times 1868-1951” başlıklı biyografisinde haklı olarak şu sonuca varır. “Planck otorite, Einstein dahi ve Sommerfeld öğretmendi.”

Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu