İnsanlar arasındaki farklılıklar çoğu zaman gözle görülürdür. Psikoloji, bu farklılıkları sistemli biçimde anlamak için çeşitli modeller geliştirmiştir. Bunlar arasında en yaygın ve en güçlü bilimsel dayanağa sahip çerçeve Beş Büyük kişilik modelidir.
Çoğu insan, günlük davranışlarını ve sosyal ilişkilerini yönlendiren sezgisel bir kişilik anlayışına sahiptir. Çevremizdeki insanları “parti insanı”, “hırslı”, “sinirli” ya da “utangaç” gibi etiketlerle tanımlar, davranışlarını bu özelliklerle açıklarız.
Bu tür gündelik kişilik yorumları sosyal dünyada yolumuzu bulmamıza yardım eder, ancak genellikle örtük ve belirsizdir. Bilimsel kişilik modelleri ise insanların düşünme, hissetme ve davranma biçimlerindeki farklılıkları tanımlamak için daha sistemli bir çerçeve sunar. Bir kişinin kimliğinin tüm karmaşıklığını açıklamaya çalışmak yerine, insanların genel olarak nasıl farklılaştığını gösteren pratik birer özet sağlar.
En yaygın bilimsel çerçeve Beş Büyük modelidir. OCEAN adıyla da bilinen bu yaklaşım, deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk ve nevrotiklik boyutları üzerinden kişilik farklılıklarını tanımlar.
Deneyime Açıklık
Deneyime açıklık, insanların yeniliği mi yoksa alışılmış olanı mı tercih ettiğini gösterir. Bu özelliği yüksek olan kişiler meraklıdır, estetik duyarlılık taşır. Hayal gücü geniştir ve sıradan kalıpların dışına çıkmaya eğilimlidir. Felsefi tartışmalara katılmak, yeni yerler görmek, farklı mutfaklar denemek, müze gezmek, şiir yazmak ya da resim yapmak gibi etkinlikler bu eğilimle uyumludur.
Bu özelliği düşük olan kişiler ise daha ayakları yere basan, geleneksel değerlere daha bağlı bireylerdir. Bilinmeyen yerlere gitme fikri onlara cazip gelmez. Bunun yerine daha önce bildikleri ve sevdikleri seçenekleri tercih ederler.
Bu özelliğin güçlü bir örneği, çok yönlü üretimiyle tanınan İspanyol sanatçı Pablo Picasso’dur. Kariyeri boyunca pek çok farklı sanatsal üslubu denemiş, kolaj ve Kübizm gibi yeni ifade biçimlerinin gelişiminde öncü rol oynamıştır.
Sorumluluk
Sorumluluk ya da özdisiplin, bir kişinin hayatı düzenli mi yoksa daha esnek mi yürütmeyi tercih ettiğini gösterir. Dürtülerimizi ne ölçüde kontrol ettiğimizi, plan yapma ve hedeflere bağlı kalma becerimizi ifade eder.
Bu özelliği yüksek olan kişiler düzenli, güvenilir, titiz ve verimlidir. Kurallara uymakta, ertelememekte ve programlarına sadık kalmakta başarılıdırlar. Düzen onlar için önemlidir; eşyaların yerli yerinde olması, işlerin eksiksiz yapılması beklenir.
Bu özelliği düşük olan kişiler ise daha spontane, dürtüsel ve dağınık olur. Başarı ve planlama konusunda daha rahat bir tavır sergilerler. Sınava son anda çalışmak ya da tatili havaalanına giderken planlamak onlar için olağandır. Ayrıca önemli tarihleri unutma eğilimleri de daha yüksektir.
Dışadönüklük
Dışadönüklük, insanların ne ölçüde sosyal ortamlardan hoşlandığını ve uyarım ile heyecan aradığını gösterir. Odağın dış dünyada mı yoksa kişinin kendi iç dünyasında mı olduğuna işaret eder.
Bu özelliği yüksek olan kişiler enerjik, hareketli, konuşkan ve sosyaldir. İnsanlarla bir arada olmaktan beslenirler. Kalabalık ortamlarda dikkat çekmekten hoşlanır, çoğu zaman ortamın canlılığını artıran kişiler olurlar. Neşeli ve coşkulu bir izlenim bırakmaları yaygındır.
Bu özelliği düşük olan kişiler ise daha sakin, içe dönük ve mesafelidir. Yalnız kalmayı ve kendi düşünceleriyle vakit geçirmeyi değerli bulurlar. Sosyal etkileşim onlar için daha az uyarıcı, içsel dünyaları ise daha zengindir.
Uyumluluk
Uyumluluk, insanların iş birliği ve sosyal uyuma ne kadar önem verdiğini gösterir. Görüşlerimizi nasıl ifade ettiğimiz ve ilişkileri nasıl yönettiğimiz hakkında ipucu verir.
Bu özelliği yüksek olan kişiler genellikle güvenilir, yumuşak huylu, cömert ve anlayışlıdır. Sosyal uyumu korumaya önem verdikleri için mümkün olduğunca çatışmadan kaçınır, kimseyi kırmamaya çalışır ve başkaları için fedakârlık yapmaya yatkın olurlar. Yardım faaliyetlerine katılmak ya da bağış yapmak bu tutumla uyumludur.
Bu özelliği düşük olan kişiler ise daha rekabetçi, inatçı, kendinden emindir. Hoşlanmadıkları bir durum olduğunda ya da bir şeyin değişmesi gerektiğini düşündüklerinde bunu açıkça dile getirmekten çekinmezler.
Nevrotiklik
Son olarak nevrotiklik, insanların olumsuz duyguları ne ölçüde yoğun yaşadığını gösterir. Hayatın talepleriyle başa çıkma ve zorlayıcı durumlara tepki verme biçimimizi yansıtır.
Bu özelliği yüksek olan kişiler kaygılı, gergin ve değişken ruh hâline sahip olur. Ayrıca, küçük sorunlar karşısında bile çabuk huzursuzlanır, sık sık endişelenirler. Hastalanacak mıyım, işimi kaybeder miyim, bu güvenli mi gibi düşünceler zihinlerini meşgul edebilir.
Bu özelliği düşük olan kişiler ise daha duygusal olarak dengeli, iyimser ve kendine güvenlidir. Genellikle sakin kalırlar ve stresli durumlarda çabuk sarsılmazlar. Kaçırılan bir metro, belirsiz bir e-posta ya da ani bir plan değişikliği karşısında soğukkanlılıklarını koruyabilirler.
Sonuç olarak
Beş Büyük kişilik testini çözmeyi siz de deneyebilirsiniz. Ancak sonuçlar değerlendirilirken önemli bir nokta vardır: Bu beş boyuttan hiçbiri başlı başına iyi ya da kötü değildir. Her boyutta yüksek ya da düşük puan almanın farklı bağlamlarda avantajları ve dezavantajları bulunur.
Örneğin uyumluluğun yüksek olması, güven ve anlayış açısından birçok ilişkide avantaj sağlar. Ancak aşırı düzeyde uyumluluk, gerektiğinde sınır koyamamak ya da fazla saf görünmek gibi dezavantajlar doğurur. Daha eleştirel ve rekabetçi olmak ise sosyal açıdan zorlayıcı olsa da, fakat zor kararların alınması gereken durumlarda işe yarar.
Nevrotiklik de benzer biçimde çift yönlüdür. Yüksek düzeyde kaygı ve hassasiyet zorlayıcı olabilir; ancak bu duyarlılık, özellikle deneyime açıklıkla birlikte görüldüğünde yaratıcılık ve yenilikçilikle ilişkilendirilebilir.
Sonuçları tek bir değer yargısıyla etiketlemek yerine, her özelliğin hangi koşullarda işe yaradığını düşünmek daha sağlıklıdır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- The Big Five personality traits and what they mean to psychologists. Yaınlanma tarihi: 7 Nisan 2017; Bağlantı. The Big Five personality traits and what they mean to psychologists/
- McCrae RR, John OP. An introduction to the five-factor model and its applications. J Pers. 1992 Jun;60(2):175-215. doi: 10.1111/j.1467-6494.1992.tb00970.x. PMID: 1635039.
- Jang KL, Livesley WJ, Vernon PA. Heritability of the big five personality dimensions and their facets: a twin study. J Pers. 1996;64(3):577-91. doi:10.1111/j.1467-6494.1996.tb00522.x
- Power RA, Pluess M. Heritability estimates of the Big Five personality traits based on common genetic variants. Translation Psychiatry. 2015;5:e604. doi:10.1038/tp.2015.96
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
