Toplum ve Yaşam

Sosyal Kolaylaştırma: Başkalarının Varlığı Performansı Nasıl Etkiler?

Yeni yılda bir karar alıp spor yapmaya başladığınızı ele alalım. Bunun sonucunda haftada üç gün yürüyüş yapmayı planlıyorsunuz. İlk yürüyüşünüzü yaparken yanınızdan son sürat hızla insanlar koşuyor. Bir süre sonrada size tur bindirmeye başlıyorlar. Mahcup bir şekilde yürümeye devam ediyorsunuz ancak onlar size tur bindirdikçe, kendinizi daha kötü hissediyorsunuz. Bunun sonucunda da muhtemel iki seçenekten birini seçeceksiniz. Ya yürüyüşten vazgeçersiniz ya da siz de koşmaya çalışırsınız. Yani performansınız başkalarının varlığında değişir. Bu durum Robert sosyal kolaylaştırma (social facilitation) olarak bilinir.

Yukarıda size basit bir tanımlama yapmaya çalışsak da aslında kavram oldukça karmaşıktır. Ayrıca, fenomeni daha derinlemesine açıklamaya yardımcı olmak için çeşitli teorilerin geliştirilmesini içeren uzun bir tarihe sahiptir. İlk olarak, kavramın nasıl geliştiğinin kısa bir tarihini ele alalım. En temel haliyle, ilk olarak 1898’de araştırmacı Norman Triplett tarafından önerildi. Ardından da sosyal psikoloji tarihinin ilk deneyi gerçekleşti. Triplet bisiklet yarışlarını severdi. Sporcuların kayıtlarını incelerken de ilginç bir durum fark etti. Birçok bisikletçinin diğer binicilerle yarışırken, yalnız bindikleri zamana kıyasla daha hızlı biçimde bisikletlerini sürüyorlardı. Bir bisiklet derneğinin resmi kayıtlarını inceledikten sonra, durumun gerçekten de böyle olduğunu buldu.

Sosyal Psikoloji Tarihinin İlk Deneyi

Triplett bu fikre hayran kaldı ve başkalarının varlığının insanları bir görevde daha hızlı yapıp yapmadığını test etmek için sosyal psikoloji tarihinin ilk deneyini tasarladı. Bu çalışmasında 40 çocuğun eline bir balıkçı makarası verdi ve çocuklardan makarayı olabildiğince hızlı döndürmeye çalışmasını istedi. Elde ettiği sonuçlar, 40 çocuktan yarısının diğer çocuklarla rekabet ederken daha hızlı çalıştığını, dörtte birinin daha yavaş çalıştığını ve dörtte birinin eşit performans sergilediğini gösterdi. Yani aslında sonuçlarda çelişkiler çıkmıştı.

Triplett’in çalışmasından sonra, diğer araştırmacılar da başkalarının varlığının performansı nasıl etkilediğini araştırmaya başladı. 1920’de Floyd Allport, sosyal kolaylaştırma terimini kullanan ilk psikolog oldu. Bununla birlikte, sosyal kolaylaştırma ile ilgili araştırmalar çelişkili sonuçlara yol açtı. Çalışmalarda bazen sosyal kolaylaştırma meydana geldi, bazen de insanlar bir görevde başka biri tarafından izlendiklerinde daha kötü performans gösterdi.

Sosyal Kolaylaştırma Her Zaman Olur mu?

1965’te psikolog Robert Zajonc, sosyal kolaylaştırma araştırmalarındaki tutarsızlığı çözmenin potansiyel bir yolunu önerdi. Zajonc önceki araştırmaları gözden geçirdi ve sosyal kolaylaştırmanın bilinen davranışlarda ortaya çıkma eğiliminde olduğunu fark etti. Ancak, insanlar daha az deneyimli olduğu görevler için, yalnız olduklarında daha iyisini yapma eğilimindeydiler.

İlerleyen süreçte Robert Zajonc sosyal kolaylaştırmanın kuşlar, balıklar ve hatta böcekler için de geçerli olduğunu bildirdi. Psikoloji tarihindeki en yaratıcı çalışmalardan biri Zajonc, iki meslektaşı ve hamamböcekleri arasında gerçekleşti. Deneyin ilk kısmında hamamböcekleri bir labirentte tek başlarına dolaştılar. İkinci kısmında ise hamamböcekleri labirentte dolaşırken diğer hamamböceği arkadaşları tarafından izlendiler. İki grup birbirleri ile karşılaştırıldıklarında, ikinci durumdaki hamamböceklerinin labirenti önemli ölçüde daha hızlı geçtiği ve daha az hata yaptığı gözlemlendi.

Hamamböcekleri seyirci tarafından izlendiğinde daha hızlı koştu (Tarakan4ik / Shutterstock)

Ancak bizler hamamböceği değiliz, bu nedenle başkalarının davranışımız üzerindeki etkisi her zaman olumlu değildir. Sosyal kolaylaştırma yalnızca kolay bulduğumuz görevlerde ortaya çıkarken, sosyal bozulma yani performansın başkalarının varlığında kötüleşmesi zor bulduğumuz görevlerde meydana gelir. Başkalarının yanında zor bir şarkıyı söylemeye çalıştıysanız bunun nasıl bir etki olduğunu anlarsanız. Biz insanlar her şeyi aşırı düşünme ve duygusallaştırma eğilimindeyiz. Bu nedenle, çoğu zaman tanıdığımız birinin önünde performans sergilediğimizde bizi yargılayacağı kaygısına kapılırız. Daha spesifik olarak, alay edilme korkusuyla performans göstermekten, konuşmaktan ve hatta seçmelere katılmaktan korkarız.

Sosyal Kolaylaştırmanın İki Ayrı Ucu

1983’te yayınlanan bir makalede, araştırmacılar Charles Bond ve Linda Titus sosyal kolaylaştırma çalışmalarının sonuçlarını incelediler ve Zajonc’un teorisine destek buldular. Basit görevlerde, başkaları varsa, insanlar daha fazla miktarda iş üretirler. Ancak görev karmaşık olduğunda, insanlar yalnız kaldıklarında daha fazla üretme eğilimindedirler.

Durumu daha iyi anlayabilmeniz için bir örnek üzerinden gidelim. Seyircilerin varlığının bir müzisyenin performansını nasıl etkileyebileceğini düşünün. Çok sayıda ödül kazanan yetenekli bir müzisyen, seyircinin varlığıyla kendini enerjik hissedebilir ve iyi bir performans sergileyebilir. Bununla birlikte, yeni bir enstrüman öğrenmekte olan bir kişi için aynı etki geçerli değildir. Seyirci baskısı nedeniyle endişeli veya dikkati dağılmış olabilir. Tek başına iken yapmayacağı hataları yapabilir. Başka bir deyişle, sosyal kolaylaştırmanın meydana gelip gelmediği, birinin göreve olan aşinalığına bağlıdır. Başkalarının varlığı, insanların zaten iyi bildiği görevlerdeki performansı geliştirme, ancak iyi olmadığı görevlerdeki performansı da düşürme eğilimindedir.

Sosyal Kolaylaştırmadan Ne Gibi Sonuçlar Çıkarabiliriz?

Başka bir deyişle, bu kavram hakkında neden bilgi sahibi olmanız gerekiyor veya sizin için neden önemli olsun? Bunu düşünürseniz, bu kavramı anlamak, görevlerde kendi performansınızı geliştirmenize yardımcı olabilir. İster okulda notlarınıza, ister spor salonundaki performansınıza uyguluyor olun, bazı ipuçları işinize yarayabilir. Karmaşık kavramları veya becerileri kavrayana kadar başlangıçta bir şeyi tek başınıza yapın. Ardından performansınızı artırmak için bir grup içinde yapın. Görevleri doğal hale gelene kadar pratik yapın, böylece bir izleyicinin önüne koyulduğunda daha iyi performans gösterebilirsiniz.


Kaynaklar ve ileri okumalar için

Matematiksel

Başa dön tuşu