Psikoloji

Ters Psikoloji: Bize Bir Şey Yasaklandığında Neden Onu Daha Çok İsteriz?

İnsanlar seçim özgürlüklerinin kısıtlandığını hissettiklerinde çoğu zaman söylenenin tersini yapar.

Birinin size “Bunu sakın yapma” dediği anda, tam tersini yapmak istediğiniz oldu mu? Büyük olasılıkla olmuştur. Çünkü insanlar yalnızca yönlendirilmekten değil, yönlendirildiklerini hissetmekten de hoşlanmaz. Seçme özgürlüğümüzün sınırlandığını düşündüğümüzde, bu özgürlüğü geri kazanmak için bazen söylenenin tersini yaparız.

Ters psikoloji, insanların kontrol edilmeye karşı duyduğu bu dirençten yararlanan bir ikna yöntemidir. Birinden istediğiniz şeyi doğrudan söylemek yerine, onun tersini dile getirirsiniz. Böylece karşınızdaki kişinin itiraz etme veya bağımsız davranma isteğini harekete geçirerek istediğiniz sonuca ulaşmaya çalışırsınız.

Ters Psikoloji Nedir?

“Ters psikoloji” bilimsel bir kuramın adından çok, gündelik dilde kullanılan bir ifadedir. Psikologlar bu yöntemin arkasındaki mekanizmayı genellikle psikolojik tepki kavramıyla açıklar. Psikolojik tepki, kişinin seçim özgürlüğünün tehdit edildiğini hissettiğinde ortaya çıkan dirençtir. Bir davranışı yasakladığınızda ya da birine ne yapması gerektiğini söylediğinizde, o kişi bazen bu davranışı eskisinden daha çekici bulur.

Örneğin bir ebeveyn çocuğunun okuldan sonra video oyunu oynamasını yasakladığında, çocuk kurala uysa bile özgürlüğünü kaybettiğini düşünebilir. Bunun sonucunda oyunu oynamanın başka bir yolunu arayacaktır.

Ters psikoloji kullanan kişi de bu tepkiyi bilinçli olarak ortaya çıkarmaya çalışır. Gerçekte istemediği bir davranışı savunur ve karşısındaki kişinin ona itiraz ederek ters yönde hareket etmesini bekler.

Amerikalı sosyal psikolog Jack Brehm, 1966 yılında geliştirdiği psikolojik tepki kuramıyla bu davranışı açıklamaya çalıştı. Brehm’e göre insanlar, sahip olduklarını düşündükleri bir özgürlüğü kaybetme tehlikesiyle karşılaştıklarında onu yeniden kazanmak ister. Bu amaçla yasağı koyan kişiye karşı çıkabilir veya yasaklanan davranışı özellikle yapabilirler.

Bu tepkinin ortaya çıkması için kişinin söz konusu seçeneğe önem vermesi gerekir. Hiç istemediğiniz bir şeyi biri size yasakladığında büyük olasılıkla tepki göstermezsiniz. Buna karşılık sevdiğiniz bir etkinliği, ürünü ya da düşünceyi biri elinizden almaya çalıştığında daha güçlü bir direnç gösterebilirsiniz.

Ters Psikoloji Nasıl İşler?

Ters Psikoloji
Bu ceketi satın almayın yazılı bir reklam sizin cekete ilgi duymanıza neden olacaktır.

Günlük hayatta ters psikolojiye özellikle çocuklarla kurulan iletişimde rastlarız. Odasını toplamak istemeyen bir çocuğa “Bunu beş dakikada bitirebileceğini sanmıyorum” diyen bir ebeveyn, çocuğun aksini kanıtlamaya çalışacağını düşünür. Çocuk bu meydan okumayı kabul ederse odasını toplar ve ebeveyn istediği sonuca ulaşır.

Arkadaşlık ve romantik ilişkilerde de benzer örnekler görürüz. “Zaten beni özlemedin” diyen biri, çoğu zaman karşısındakinden bunun tersini duymayı bekler. Bu kişi duygusunu doğrudan açıklamak yerine, karşısındakini belirli bir cevap vermeye yöneltmeye çalışır.

Reklamcılar da insanların merakını uyandırmak için ters psikolojiden yararlanır. Örneğin “Bu ürün herkese göre değil” ya da “Bunu satın almayın” diyerek bazı tüketicileri ürüne yöneltirler. Marka böylece açıkça satış yapmaz; geri planda durarak tüketiciye kararı kendisinin verdiğini düşündürür.

Ancak ters psikoloji yalnızca karşımızdaki kişi beklediğimiz tepkiyi gösterirse işe yarar. Bir arkadaşınıza “Partiye gelmesen de olur” dediğinizde, arkadaşınız bu sözünüzü ciddiye alıp partiye gelmeyebilir. Çocuğunuza “Bu yemeği zaten sevmezsin” dediğinizde ise çocuk size hak verebilir. Bu nedenle ters psikoloji sağlam bir yönteme değil, karşımızdaki kişinin davranışını doğru tahmin edeceğimiz varsayımına dayanır.

Ters Psikoloji

Ters Psikoloji Her Zaman İşe Yarar mı?

Ters psikoloji, bağımsızlığına önem veren ve baskıya direnen kişilerde daha güçlü bir tepki yaratır. Ancak sonucu yalnızca kişilik belirlemez; konunun önemi, mesajın tonu ve kişiler arasındaki ilişki de kişinin vereceği tepkiyi şekillendirir.

Bu yöntem gerçek amacı gizlediği için kolayca manipülasyona dönüşür. Özellikle çocuklara sürekli “Bunu yapamazsın” demek, kısa vadede onları harekete geçirse bile zamanla güvenlerini ve öz yeterlik duygularını sarsar. Bu nedenle açık iletişim kurmak ve insanlara gerçek bir seçim hakkı tanımak, çoğu zaman ters psikolojiden daha sağlıklı sonuçlar doğurur.

Ayrıca göz atmak isterseniz: Sahiplik Etkisi [Endowment Effect]: Neden Sahip Olduklarımıza Daha Fazla Değer Biçeriz? 


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • What Is Reverse Psychology? Yayınlanma tarihi: 15 Ekim 2022; Bağlantı: https://www.verywellmind.com/
  • Hajjat F. Is there such a thing as reverse psychology? In: Obal MW, Krey N, Bushardt C, eds. Let’s Get Engaged! Crossing the Threshold of Marketing’s Engagement Era. Springer International Publishing; 2016:721-722. doi:10.1007/978-3-319-11815-4_218
  • Reverse Psychology: Getting People to Do Something By Asking for the Opposite. Bağlantı: https://effectiviology.com

Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.