Fizik

Robert Oppenheimer Kimdi? Atom Bombasının Ardındaki Fizikçinin Çelişkili Hikâyesi

Robert Oppenheimer tarihe “atom bombasının babası” olarak geçti. Oysa onu yalnızca bu unvanla hatırlamak, fizikçi olarak bıraktığı mirasın büyük bölümünü gözden kaçırmak demek.

J. Robert Oppenheimer çoğu zaman “atom bombasının babası” olarak anılır. Ancak onu yalnızca Manhattan Projesi ve Hiroşima ile hatırlamak, hayatının önemli bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir.

Oppenheimer, savaştan önce ABD’de kuramsal fiziğin gelişmesinde önemli rol oynamış bir fizikçi ve etkili bir öğretmendi. Savaş sırasında Los Alamos laboratuvarını yönetti; sonrasında ise geliştirilmesine katkıda bulunduğu silahların dünyayı nasıl değiştirdiğini sorgulamaya başladı.

Bilimsel başarıları onu ABD’nin en etkili fizikçilerinden biri haline getirirken, savaş sonrası dönemde savunduğu görüşler siyasi açıdan giderek daha sorunlu görülmeye başladı. Sonunda bir zamanlar ülkesinin en gizli projesini yöneten Oppenheimer, güvenlik açısından sakıncalı ilan edilecekti.

J. Robert Oppenheimer Gerçekte Kimdir?

Julius Robert Oppenheimer, 22 Nisan 1904’te New York’ta varlıklı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Julius Oppenheimer, Almanya’dan ABD’ye göç etmiş ve tekstil ticaretinde başarılı olmuştu. Oppenheimer 1911’de, sosyal sorumluluk ve entelektüel özgürlük gibi değerlere önem veren Ethical Culture School’a başladı.

Robert Oppenheimer:
Oppenheimer babasıyla birlikte

Çocukluğundan itibaren geniş bir ilgi alanına sahipti. Bilimin yanı sıra şiir, edebiyat, felsefe ve dillere de ilgi duyuyordu. Harvard Üniversitesi’nde kimya eğitimi aldı ve 1925’te üstün başarıyla mezun oldu. Ardından İngiltere’de Cambridge Üniversitesi Cavendish Laboratuvarı’na gitti.

Ancak Oppenheimer deneysel fizik konusunda pek başarılı değildi. Bunun üzerine Almanya’daki Göttingen Üniversitesi’ne geçti ve kuantum mekaniğinin kurucularından Max Born ile çalıştı. 1927’de, henüz 23 yaşındayken doktorasını tamamladı.

1929’da Oppenheimer hem California Institute of Technology’den hem de University of California, Berkeley’den akademik görev teklifi aldı. İki kurumla da çalışmaya başladı ve kısa sürede çevresinde genç kuramsal fizikçilerden oluşan güçlü bir araştırma grubu oluştu.

Robert Oppenheimer:
J. Robert Oppenheimer (1904-1967) . Oppenheimer, şiirden Doğu felsefesine kadar her şeyi geniş çapta okuması ile tanınırdı.

1939’da öğrencisi Hartland Snyder ile birlikte yayımladığı çalışma özellikle dikkat çekiciydi. İkili, yeterince büyük bir yıldızın yakıtı tükendiğinde kütleçekimi altında çökmeye devam edebileceğini gösterdi. Bu çalışma, daha sonra kara delik olarak adlandıracağımız nesnelerin fiziksel olarak anlaşılmasının öncülerinden biri kabul edilir.

Ancak Oppenheimer’ın hayatını kökten değiştirecek olan gelişme astrofizikten değil, nükleer fizikten gelecekti.

Nükleer Fisyon ve Atom Bombası Fikri

1938’in sonunda Otto Hahn ve Fritz Strassmann’ın yaptığı deneyler, uranyum çekirdeğinde beklenmedik bir süreç gerçekleştiğini ortaya çıkardı. Lise Meitner ve Otto Robert Frisch, bu sonuçların uranyum çekirdeğinin iki daha küçük çekirdeğe bölünmesiyle açıklanabileceğini gösterdi. Bu sürece “nükleer fisyon” adı verildi.

Keşfin askeri sonuçları kısa sürede ortaya çıktı. Fisyon sırasında açığa çıkan nötronların başka çekirdekleri parçalayarak bir zincirleme reaksiyon başlatması mümkündü. Eğer bu süreç yeterince hızlı gerçekleşirse çok kısa sürede muazzam miktarda enerji açığa çıkabilirdi.

Bu sırada Avrupa savaşa sürükleniyordu. Almanya’nın nükleer araştırmalar yürüttüğünün bilinmesi, özellikle Avrupa’dan ABD’ye kaçan bilim insanları arasında kaygı yarattı.

Leo Szilard’ın girişimiyle Albert Einstein, 1939’da ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’e gönderilen bir mektubu imzaladı. Mektup, uranyumdan son derece güçlü bombalar üretmenin mümkün olabileceği konusunda Amerikan yönetimini uyarıyordu.

Manhattan Projesi
Manhattan Projesi sırasında oluşturulan bir atom çekirdeğinin fotoğrafı

7 Aralık 1941’de Japonya’nın Pearl Harbor’a saldırmasının ardından ABD de II. Dünya Savaşı’na girdi. Kısa süre sonra nükleer silah geliştirmeye yönelik çalışmalar devasa bir askeri ve bilimsel programa dönüştü: Manhattan Projesi.

Aralık 1942’de Enrico Fermi ve ekibi Chicago’da kontrollü ve kendi kendini sürdürebilen ilk nükleer zincirleme reaksiyonu gerçekleştirdi. Artık bir atom bombasının yapılabileceğine dair güçlü kanıt vardı.

Oppenheimer Manhattan Projesi’nin Başına Geçiyor

1942’de General Leslie Groves, bombanın tasarlanacağı yeni laboratuvarın bilimsel yöneticiliği için Oppenheimer’ı seçti.

Manhattan Projesi
İkinci Dünya Savaşı sırasında Oak Ridge, Tennessee’deki bir nükleer araştırma sahasındaki çalışanların bir fotoğrafı 

New Mexico’daki Los Alamos’ta kurulan laboratuvar kısa sürede dönemin en önemli bilim insanlarından bazılarını bir araya getirdi. Oppenheimer burada yalnızca bir fizikçi değil, aynı zamanda bilimsel koordinatör ve yönetici olarak öne çıktı. Manhattan Projesi’nin tamamında ise Los Alamos dışında Oak Ridge ve Hanford gibi büyük merkezler de vardı.

Projenin ölçeği olağanüstüydü. On binlerce kişi farklı tesislerde çalışıyordu. Çalışanların önemli bir bölümü yaptıkları işin asıl amacını bilmiyordu. Çalışmaları hızlandıran en önemli etkenlerden biri, Almanya’nın atom bombasını daha önce geliştirebileceği korkusuydu.

Almanya nükleer fisyon üzerine araştırmalar yürütüyordu. Ancak bu çalışmalar Manhattan Projesi’nin ulaştığı bilimsel ve endüstriyel ölçeğe hiçbir zaman ulaşmadı. 1945’e gelindiğinde Almanya yenilginin eşiğindeydi. Manhattan Projesi ise artık son aşamasına ulaşmıştı.

atom bombası
Patlama, devasa bir mantar bulutu üretti.

16 Temmuz 1945 sabahı New Mexico çölünde insanlık tarihinde ilk kez bir nükleer silah patlatıldı. Trinity adı verilen testte kullanılan plütonyum bombası yaklaşık 21 kiloton TNT’ye eşdeğer enerji açığa çıkardı. Patlama, Los Alamos’ta yıllardır sürdürülen çalışmaların başarıya ulaştığını gösteriyordu.

Oppenheimer yıllar sonra o anı anlatırken Hindu kutsal metni Bhagavad Gita’dan bir cümlenin aklına geldiğini söyleyecekti: “Şimdi ben ölüm oldum, dünyaların yok edicisi.” Artık ABD’nin savaşta kullanabileceği yeni bir silah vardı.

ABD’nin şehre atom bombası atmasından yaklaşık üç yıl sonra harap olmuş Hiroşima şehri.

6 Ağustos 1945’te uranyum kullanan Little Boy Hiroşima’ya, üç gün sonra plütonyum kullanan Fat Man Nagasaki’ye atıldı. Patlamalar ve sonrasında ortaya çıkan radyasyonun etkileri yüz binlerce insanın ölümüne yol açtı.

Bu sırada Sovyetler Birliği de Japonya’ya savaş ilan ederek Mançurya’ya saldırdı. Japonya 15 Ağustos’ta teslim olacağını açıkladı. Atom bombalarının ve Sovyetler Birliği’nin savaşa girmesinin bu karardaki etkisi tarihçiler arasında hâlâ tartışılmaktadır.

Savaş Sonrası Dönemde Robert Oppenheimer

Oppenheimer, 1947 ile 1952 arasında ABD Atom Enerjisi Komisyonu’nun Genel Danışma Komitesi’ne başkanlık etti. Aynı dönemde Princeton’daki Institute for Advanced Study’nin direktörlüğünü yaptı.

1949’da Sovyetler Birliği’nin ilk atom bombasını denemesiyle nükleer yarış yeni bir aşamaya geçti. ABD bu kez çok daha güçlü bir silah olan hidrojen bombasını geliştirmeye yöneldi. Oppenheimer başlangıçta bu projeye karşı çıktı.

Bununla birlikte bütün nükleer silahların ortadan kaldırılmasını savunmuyordu. Daha çok nükleer silahlanmanın sınırlandırılması ve bu teknolojinin denetim altında tutulması gerektiğini düşünüyordu. Bu tutumu kısa süre içinde siyasi açıdan da sorun yaratmaya başladı.

Robert Oppenheimer:
Albert Einstein ve Robert Oppenheimer, 1950

1950’lerin başında ABD’de komünizm korkusu giderek artıyordu. Oppenheimer’ın geçmişte sol çevrelerle kurduğu ilişkiler yeniden gündeme geldi. Eşi Kitty’nin, kardeşi Frank’in ve bazı yakın arkadaşlarının Amerikan Komünist Partisi ile bağlantıları olmuştu.

Oppenheimer parti üyesi olduğunu reddetti. Buna rağmen geçmiş ilişkileri ve hidrojen bombasına karşı tutumu, onun güvenilirliğinin sorgulanmasına yol açtı.

1953’ün sonunda yetkililer Oppenheimer’ın güvenlik iznini askıya aldı. Oppenheimer karara itiraz edince 1954’te haftalar süren bir soruşturma başladı. Kurul, onun ABD’ye sadakatsiz olduğuna dair bir kanıt bulamadı. Buna rağmen güvenlik iznini yenilemedi.

Bu karar Oppenheimer’ın devlet içindeki etkisini fiilen sona erdirdi. Bir daha resmî görev üstlenmedi. Ancak Princeton’daki Institute for Advanced Study’nin direktörlüğünü 1966’ya kadar sürdürdü.

1963’te ABD hükümeti ona Enrico Fermi Ödülü’nü verdi. Bu adım, Oppenheimer’ın itibarının kısmen iade edilmesi olarak görüldü. Oppenheimer 18 Şubat 1967’de, 62 yaşında gırtlak kanserinden hayatını kaybetti.

Aradan onlarca yıl geçtikten sonra ABD hükümeti bir kez daha bu dosyaya döndü. Enerji Bakanlığı 2022’de, Oppenheimer’ın güvenlik iznini iptal eden 1954 tarihli kararı hükümsüz kıldı. Bakanlık, soruşturma sürecinin adil yürütülmediğini ve kendi kurallarına uygun olmadığını açıkladı.

Okuma Önerisi: Oppenheimer Kara Deliklerin Kaçınılmazlığını Nasıl Gösterdi?


Kaynaklar ve ileri okumalar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.

1 Yorum