İş yerinde doyurucu bir öğle yemeğinin ardından çalışma arkadaşlarınızla toplantıya girdiğinizi düşünün. Önce bir kişi esner, ardından bir başkası ve sonunda sıra size gelir. Peki esneme neden bulaşıcıdır? Ayrıca neden esneriz?
Neden Esniyoruz?
Uzun ve dümdüz bir yolda öğleden sonra araba kullandığınızı düşünün. Gözlerinizi açık tutmaya çalışıyor, koltuğunuzda doğruluyor, biraz kıpırdanıyor ve sonunda esniyorsunuz. Peki esneme tam da bunu yapmak, yani bizi yeniden uyarmak için mi ortaya çıkar?
Bilim insanları esnemenin kesin işlevini hâlâ bilmiyor. Ancak bu davranışın neden bu kadar çok türde görüldüğü ve ne işe yaradığı konusunda birkaç farklı açıklama öne çıkıyor.
Esneme Uyanık Kalmamıza Yardımcı Olur mu?
Uykumuz geldikçe daha sık esneriz. Bu gözlem, esnemenin bizi daha uyanık tutmaya yaradığı yönündeki uyarılma hipotezinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Esneme sırasında çoğu zaman hareket etme ve gerinme isteği de artar. Uyku baskısı yükselirken ortaya çıkan bu küçük hareketler, dikkatin dağılmasını önleyerek uyanıklığın korunmasına katkı sağlar.
Esneme sırasında kulaktaki bazı kaslar da harekete geçer. Bu hareket, kulak zarının gerginliğini değiştirerek çevredeki seslere karşı duyarlılığımızı artırır. Gözlerin açılması ve yüz kaslarının gerilmesi de görsel dikkati kısa süreliğine güçlendirir. Bu nedenle bazı araştırmacılar esnemeyi, azalan uyanıklık düzeyine karşı verilen bir tür toparlanma tepkisi olarak görür.
Esneme Beyni Soğutur mu?
Neden esnediğimizi açıklamaya çalışan bir başka görüş termoregülasyon hipotezidir. Buna göre esneme, beynin sıcaklığını düşürmeye yardımcı olur. Esnerken derin bir nefes alırız; ağza giren serin hava da beyne giden kanın sıcaklığını azaltabilir.
Bu görüşü savunanlar, esnemeden hemen önce beyin sıcaklığının yükseldiğini, esnemenin ardından ise düştüğünü öne sürer.
Ancak bu hipotezin ortaya çıkmasına temel oluşturan araştırma, aslında bundan daha sınırlı bir sonuç ortaya koymuştur. Çalışma yalnızca beyin ve vücut sıcaklığı yükseldiğinde esnemenin artabileceğini gösterir. Ancak esnemenin amacının beyni soğutmak olduğuna dair doğrudan bir kanıt sunmaz.
Deneysel olarak ateş oluşturulan durumlarda esneme sıklığının arttığı da gözlemlenmiştir. Bu sonuç, vücut sıcaklığındaki artış ile esneme arasında bir ilişki bulunduğunu düşündürüyor. Fakat esnemenin gerçekten vücudu ya da beyni soğuttuğunu gösteren açık bir kanıt yok. Eldeki bulgular daha çok, ısınmanın esnemeyi tetikleyen etkenlerden biri olabileceğine işaret ediyor.
Esneme Bir Sosyal Sinyal midir?
Esnemeye benzeyen davranışların neredeyse tüm omurgalılarda görülmesi, bu refleksin evrimsel açıdan oldukça eski olabileceğini düşündürüyor.
Bu noktadan hareket eden davranışsal hipotezlerden biri, insanların sosyal canlılar olmasına dayanır. Bir grubun üyeleri dışarıdan gelecek bir tehdide karşı savunmasız olduğunda, birbirlerini korumak ortak yaşamın önemli bir parçası hâline gelir.
Bu ortak yaşamın bir yönü de nöbet tutma görevini paylaşmaktır. Bazı sosyal hayvanlarda, bireylerin uyanıklığı veya çevreye karşı dikkati azalmaya başladığında esneme ve gerinme benzeri davranışların ortaya çıktığı gözlemlenmiştir.
Bu tür davranışlar, nöbetçinin dikkatinin düşmeye başladığını gösteren bir sinyal işlevi görebilir. Böylece grup ya yapılan etkinliği değiştirir ya da nöbeti başka bir bireyin devralması gerektiğini fark eder.
Esnerken Beyinde Neler Olur?
Esneme, beynin yalnızca tek bir bölgesinin yönettiği basit bir refleks değildir. Bu sırada karar verme, duygular, stres ve sosyal davranışlarla ilişkili farklı beyin bölgeleri birlikte devreye girer.
Örneğin bulaşıcı esnemeye yatkın kişiler üzerinde yapılan bir çalışmada, beynin ventromedial prefrontal korteks adı verilen bölgesinde hareketlilik görüldü. Bu bölge karar verme ve sosyal davranışların değerlendirilmesi gibi süreçlerde rol oynar. Aynı bölgedeki hasarın empati becerisindeki azalmayla da ilişkili olması, bulaşıcı esneme ile sosyal süreçler arasında bir bağlantı olabileceği düşüncesini güçlendirmiştir.
Esnemede oksitosin de rol oynuyor gibi görünüyor. Sosyal bağlanmayla ilişkili bu hormonun etkili olduğu beyin bölgeleri uyarıldığında, deney hayvanlarında esneme davranışı ortaya çıkabiliyor. Benzer biçimde oksitosin; hafıza, duygular ve dopamin sistemiyle ilişkili bazı beyin bölgelerine verildiğinde de esnemeyi tetikleyebiliyor. Oksitosinin etkisi engellendiğinde ise bu davranış azalıyor.
Dopamin ile esneme arasında da bir bağlantı var. Parkinson hastalarının diğer insanlara göre daha az esnediği görülüyor. Hastalıkta dopamin düzeylerinin azalması ve dopamin tedavisinin esnemeyi artırabilmesi, bu nörotransmitterin esneme mekanizmasının bir parçası olduğunu düşündürüyor.
Stres de tabloya ekleniyor. Stres sırasında yükselen kortizol hormonu esnemeyi tetikleyebiliyor. Bu nedenle bazı durumlarda esneme yalnızca uykunun değil, stresin de bir belirtisidir.
Bütün bu bulgular, esnemenin tek bir nedene bağlı olmadığını gösteriyor. Beyindeki dopamin ve oksitosin sistemleri, stres tepkisi ve sosyal davranışlarla ilişkili bölgeler esneme sırasında farklı ölçülerde rol oynuyor. Ancak bu bağlantıların varlığı, esnemenin temel amacının ne olduğunu hâlâ tam olarak açıklamıyor.
Peki Esneme Neden Bulaşıcıdır?
Birinin esnediğini gördüğümüzde, hatta bazen yalnızca esnemeden söz edildiğini okuduğumuzda bile esneme isteği duyabiliriz. Buna bulaşıcı esneme denir. Ancak bunun neden gerçekleştiğini kesin olarak bilmiyoruz.
Olası açıklamalardan biri, beynimizin başkalarının davranışlarına otomatik olarak tepki vermesidir. Esneyen birini görmek, kendi esneme davranışımızla ilişkili sinirsel süreçleri harekete geçirebilir. Bu nedenle bulaşıcı esneme bilinçli bir taklitten çok, gördüğümüz davranışa verilen istemsiz bir yanıt gibi görünür.
Sosyal ilişkiler de bu süreçte rol oynar. Bazı araştırmalarda bulaşıcı esnemenin aile üyeleri ve yakın arkadaşlar arasında daha sık ortaya çıktığı görülmüştür. Bu bulgu, davranışın empati ve sosyal bağlarla ilişkili olabileceği düşüncesini destekler.
Ancak empati tek başına yeterli bir açıklama değildir. Esneyen kişiye ne kadar dikkat ettiğimiz, bulunduğumuz ortam ve bireysel farklılıklar da bulaşıcı esnemenin ortaya çıkıp çıkmamasını etkiler.
Bu nedenle bulaşıcı esneme, büyük olasılıkla dikkat, otomatik taklit ve sosyal etkileşim gibi birden fazla sürecin birlikte çalışmasının sonucudur. Beynin neden özellikle esnemeye bu kadar kolay karşılık verdiği ise hâlâ tam olarak açıklanabilmiş değildir.
Okuma önerisi: Sosyal Kolaylaştırma: Başkalarının Varlığı Performansı Nasıl Etkiler?
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Gallup AC, Wozny S. Interspecific Contagious Yawning in Humans. Animals (Basel). 2022 Jul 27;12(15):1908. doi: 10.3390/ani12151908. PMID: 35892558; PMCID: PMC9332820.
- Health Check: why do we yawn and why is it contagious? Kaynak site: Conversation. Yayınlanma tarihi: 21 Mayıs 2018 Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AA.5an677xdu
- Matikainen J, Elo H. Does yawning increase arousal through mechanical stimulation of the carotid body? Med Hypotheses. 2008;70(3):488-92. doi: 10.1016/j.mehy.2007.06.027. Epub 2007 Aug 20. PMID: 17709210.
Matematiksel
