İkilemde Bırakan Öyküler ve Bir Ahlak Sınıflandırması: Kohlberg’in Ahlak Gelişimi

Ahlaki davranış ve ahlaki yargıyı açıklamak için oldukça kapsamlı bir araştırma yapan Piaget’nin ardından Lawrence Kohlberg (1927-1987) ahlak gelişimi görüşlerini benzer doğrultuda geliştirmiştir. Amerika, Meksika, Tayvan, Türkiye, Kenya, Bahama ve Hindistan gibi ülkelerde çalışmalar yaparak kuramını evrensel hale getirmeyi amaçlamıştır.

İnsanlara sunulan ikilemlerden bazıları şu şekildedir:

1. İkilem: Heinz Hikâyesi

Karısı hasta olan bir adamın tedavi için gerekli ilacı almaya parası yetmemektedir. Aynı şehirde bulunan bir eczacı da bu hastalığa derman olacak ilacı icat etmiştir. Bu ilacı, tamamıyla kendi karını düşünerek fahiş fiyata satmakta ve indirim yapmamaktadır. Adam tanıdığı herkesten borç almış fakat ilacın parasının ancak yarısını biriktirebilmiştir. Eczacı ile konuşup karısının ölmek üzere olduğunu, ilacı kendisine daha ucuza satmasını ya da daha sonra ödemesine olanak tanımasını ister, kesin bir dille “hayır” yanıtını alınca ilacı eczaneden çalmayı düşünmeye başlar. Sizce adam ilacı çalmalı mıdır? Neden?

2. İkilem

Bir çocuk tüm ailesinin hayatını olumsuz etkileyecek bir hata yapar. Bu hatasını da sır olarak abisine söyler. Abisi bu sırla ne yapmalıdır?

3. İkilem

Bir grup tedbirli ve çalışkan köstebek kışı geçirebilecekleri bir yuva kazmak için bütün yaz çalışırlar. Tembel ve müsrif kirpi köstebeklere yaklaşır ve kendi yuvası olmadığını söyler. Köstebekler kirpiye acır, onu da yuvaya alırlar. Kirpinin dikenleri bir süre sonra köstebeklerin onunla aynı yuvada kalmasını imkânsız hale getirir. Köstebekler bu durumda ne yapmalıdır?

Kohlberg, bu ve benzeri ahlaki ikilem durumlarına verilen yanıtları sınıflayarak bireylerin 6 yargı aşaması geçirdiklerini belirtmektedir. Bu 6 aşama ise 3 dönem içinde yer almaktadır. Dönemler kişinin “ahlaki davranışına” ya da “doğru olarak neyi algıladığı ve bunu nasıl belirlediğine” göre sıralanmıştır. Her bir dönem kendinden öncekine dayanmakta ve kendinden sonraki dönemlere temel oluşturmaktadır. Aynı kişi, aynı durum ve aynı zamanda farklı düzeylere dahil olan davranışlar gösterebilmektedir.

Altı aşamanın yer aldığı düzeyler:

  •  Gelenek Öncesi Düzey
  • Geleneksel Düzey
  • Gelenek Sonrası Düzey

olarak sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmada sadece kendi çıkarını düşündüğü için ahlak kurallarına uyan bireyler Gelenek Öncesi Düzeyde yer alır. Düzeyin her iki evresinde de kişi benmerkezcidir.

  • Ceza ve İtaat Eğilimi (Heteronom Ahlak, Ödül – Ceza Ahlakı)

Bu evredeki kişilere göre Heinz karısının iyileşmesi için ilacı çalarsa suçludur, polisler onu yakalar ve cezalandırır. Kişinin düşüncesinin temelinde cezadan kaçma davranışı yatar. Sonucunda ceza almayacağı bir davranışı yapar.

  • Kapalı alanda sigara içmenin cezası olduğunu bilen kişi, ceza yememek için kurala uyar.
  • Trafik kurallarına dikkat eder çünkü aksi durumlarda ceza alacaktır.
  • Öğrenci, kimse görmüyorsa kopya çeker. Biri görüyorsa ceza alacağı için çekmez.

Burada davranışı sergileyip sergilememekte en önemli etken kişinin ceza alma korkusudur. Ceza ile karşılaşmayacağından emin olduğu her anda bu davranışları yapmaktan kaçınmayacaktır.

  • Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal İlişkiler, Pazar Değiş-Tokuş Ahlakı)

Bu evredeki kişilere göre Heinz ilacı çaldığı takdirde suçsuzdur, insan karısı için böyle fedakârlıklar yapmalıdır çünkü kişi aynı durumda olsa karısı da aynı fedakârlığı yapardı. Birey uzun vadede kendi yararına olacaksa kısa vadede bedel öder. Davranışı uzun vadede somut olarak kendisine dönmelidir.

  • Arkadaşı borç isteyen biri ona borç verir böylece ondan daha sonra bir şeyler isteyebilir.
  • Öğrenci, arkadaşlarıyla ders notunu paylaşır çünkü kendisi de onlardan ders notu ya da başka bir şey isteyebilir.
  • Kişi, kendisine sunulan bir teklifi karakterine uymasa dahi ileride işine yarayacağı için kabul eder.

Görüldüğü gibi Gelenek Öncesi Düzeyde hareket eden bireylerin önceliğinde kendi durum ve çıkarları vardır. Hadi soralım kendimize:

“Heinz’in hikâyesine tepkimiz bu eğilimlerden biri gibi olur muydu? Peki, gündelik hayatımızda hangi durumlarda Gelenek Öncesi Dönemdeki gibi davranıyoruz?”

GAMZE DÖNMEZ – Matematik Öğretmeni

Kaynaklar:

  • TavsiyeEdiyorum.com / Psk. Sadık SUN “Ahlaki Gelişim ve Kohlberg’in Ahlaki Gelişim Hikâyeleri
  • Mesleki Eğitim ve Öğretim Sistemini Güçlendirme Projesi (MEGEP-2007)
  • Pegem Akademi Yayınları 2016 /Gelişim Psikolojisi

Matematiksel

Hazırlayan: Matematiksel

Avatar
Bu yazı gönüllü yazarlarımız tarafından hazırlanmış veya sitemiz editörleri tarafından belirtilen kaynaktan aslına uygun kalınarak eklenmiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.