Ortaçağ filozofu Roger Bacon, yaşadığı dönemin en sıra dışı düşünürlerinden biriydi. Matematikten optiğe, astronomiden simyaya kadar pek çok alanla ilgilendi. Uçan makinelerden, kendi kendine hareket eden araçlardan ve uzaktaki nesneleri yakına getirecek aygıtlardan söz etti. Bu fikirleri nedeniyle sonraki kuşaklar onun etrafında büyücülük ve gizli bilgilerle ilgili pek çok efsane yarattı.
Ancak Bacon’ı asıl ilginç kılan geleceğe ilişkin tahminleri değildi. O, insanların doğayı yalnızca eski kitapları okuyarak anlayamayacağını düşünüyordu. Matematiği, gözlemi ve deneyi bilginin vazgeçilmez araçları arasında görüyordu.
Bugün bu yaklaşım bize oldukça tanıdık geliyor. Oysa Bacon’ın yaşadığı 13. yüzyılda Avrupa üniversitelerindeki bilginler eğitimlerinin önemli bir bölümünü Aristoteles gibi eski düşünürlerin eserlerini okumaya ve yorumlamaya ayırıyordu. Bacon ise hiçbir otoriteye son sözü vermedi. Doğayı anlamak isteyen kişinin doğanın kendisine de bakması gerektiğini ileri sürecekti.
Roger Bacon Kimdir?
Roger Bacon’ın çocukluğu ve gençliği hakkında fazla bilgi bulunmuyor. Tarihçiler İngiltere’de 1214 ile 1220 yılları arasında doğduğu tahmin ediliyor. Bacon önce Oxford’da eğitim aldı, ardından dönemin en önemli düşünce merkezlerinden Paris Üniversitesine gitti. Burada Aristoteles’in eserlerini inceledi; mantık, doğa felsefesi, astronomi ve matematik üzerine dersler verdi.
Bir süre sonra Fransisken tarikatına katıldı. Ancak keşişlik yaşamı onun merakını azaltmadı. Matematik, astronomi, tıp, simya, dil ve özellikle optik üzerinde çalıştı. Yunan düşünürlerin yanı sıra İslam dünyasında üretilen bilimsel eserleri de okudu.
Özellikle görmenin nasıl gerçekleştiği dikkatini çekiyordu. Işığın yansımasını ve kırılmasını inceledi, merceklerin görüntüyü nasıl değiştirdiğini araştırdı. Küçük nesneleri büyüten ya da uzaktaki nesneleri daha yakın gösteren araçların geliştirilebileceğini düşündü.
Bacon aynı zamanda matematiğe özel önem verdi. Ona göre doğayı anlamak isteyen biri matematikten kaçamazdı. Ölçmek, karşılaştırmak ve düzenli ilişkiler kurmak doğa bilgisinin temel parçalarıydı.
Bacon dil öğrenmeyi de bilimsel çalışmanın parçası saydı. Çevirmenlerin eski eserleri aktarırken yaptıkları hataların bilgiyi bozduğunu düşünüyordu. Bu nedenle bilginleri Yunanca, İbranice ve Arapça öğrenmeye teşvik etti.
Roger Bacon Neden Deneye Önem Verdi?
Bacon, kendi dönemindeki eğitim anlayışını sert biçimde eleştirdi. Ona göre bilginler çoğu zaman eski otoritelerin düşüncelerini yorumluyor fakat bu düşüncelerin doğada gerçekten karşılığı olup olmadığını yeterince sorgulamıyordu.
Bacon’ın çağdaşı Peter Peregrinus bu yaklaşımın iyi bir örneğini oluşturuyordu. Peregrinus, 1269 yılında yazdığı De magnete adlı eserinde mıknatıslar üzerinde yaptığı deneyleri anlattı.
Ortaçağ insanı mıknatısların demiri temas etmeden çekmesini ve belirli bir yöne dönmesini oldukça gizemli buluyordu. Bu özellikler mıknatısların çevresinde sayısız söylenti ve doğaüstü açıklama doğurdu.
Peregrinus ise söylentilerle ilgilenmek yerine mıknatısları inceledi. Çekim gücünün iki uçta yoğunlaştığını gösterdi. Aynı kutupların birbirini ittiğini, zıt kutupların birbirini çektiğini gözlemledi. Bir mıknatısı iki parçaya ayırdığında her parçanın yine iki kutup taşıdığını fark etti.
Bacon, Peregrinus’u büyük bir övgüyle andı. Çünkü onun çalışma biçimi Bacon’ın savunduğu düşünceyi somutlaştırıyordu. Peregrinus başkalarının mıknatıs hakkında söylediklerini tekrarlamak yerine mıknatısın kendisini inceliyordu.
Bununla birlikte Bacon’ın kendisi çok sayıda özgün deney gerçekleştirmedi. Kendi deneysel çalışmalarını daha çok optik alanında yoğunlaştırdı. Bu nedenle bilim tarihçileri onu büyük bir deneyciden çok, deneysel yaklaşımın önemini güçlü biçimde savunan bir düşünür olarak değerlendiriyor.
Opus Majus: Roger Bacon Neyi Değiştirmek İstiyordu?
Bacon’ın yıllardır üzerinde düşündüğü konuları büyük bir projede bir araya getirmesini Papa IV. Clement sağladı. Papa, 1266 yılında Bacon’dan çalışmalarını kendisine göndermesini istedi. Bunun üzerine Bacon yoğun bir çalışma dönemine girdi ve kısa süre içinde Opus Majus’u hazırladı.
Ortaya çıkan eser sıradan bir bilim kitabından çok daha fazlasıydı. Bacon burada dil bilgisinden matematiğe, optikten deneye, felsefeden ahlaka kadar geniş bir alanı ele aldı. Ancak amacı bütün bildiklerini tek bir kitapta toplamak değildi. Üniversitelerde verilen eğitimin nasıl değişmesi gerektiğini göstermek istiyordu.
Bacon’a göre bilginler önce kaynaklarını doğru okumalıydı. Bunun için dilleri öğrenmeleri gerekiyordu. Ardından matematiği kullanmalı, doğayı gözlemlemeli ve gerektiğinde deney yapmalıydılar. Bu alanları birbirinden bağımsız görmüyordu. Hepsini aynı bilgi arayışının parçaları sayıyordu.
Bilginin insan hayatını değiştirecek araçlara dönüşebileceğini hayal etti. Yazılarında kürekçilere ihtiyaç duymadan ilerleyen gemilerden, kendi kendine hareket eden araçlardan ve insanların uçmasını sağlayacak makinelerden söz etti. Merceklerle uzaktaki nesnelerin yakındaymış gibi görülebileceğini de öne sürdü.
Papa IV. Clement’in 1268’de ölmesi Bacon için önemli bir desteğin kaybı oldu. Sonraki yıllarda Fransisken tarikatı içinde sorunlar yaşadı. Eski anlatılar uzun süre hapis kaldığını ileri sürse de elimizde bu dönemi ayrıntılarıyla açıklayan sağlam kayıtlar yok. Bacon’ın yaşamının son yılları bu nedenle büyük ölçüde belirsizliğini koruyor.
Sonuç Olarak
Roger Bacon’ın ölümünden sonra eserlerinin bir bölümü uzun süre gözlerden uzak kaldı. Sonraki yüzyıllarda ise onun adı büyücülük, yasak bilgi ve gizemli deneylerle anılmaya başladı. Özellikle geç Ortaçağ ve Rönesans döneminde Bacon’ın çevresinde pek çok efsane oluştu.
Ancak yine de bugün Roger Bacon’ı modern bilimin kurucusu olarak görmek doğru olmaz. Ancak onun otoriteyi sorgulayan, farklı bilgi alanlarını bir araya getiren ve doğayı doğrudan incelemeye önem veren yaklaşımı, 13. yüzyıl düşüncesi içinde dikkat çekici bir yere sahiptir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- The Fascinating Life Of Roger Bacon. The 13th-Century ‘Wizard’ Who Helped Pioneer Modern Science. Yayınlanma tarihi: 9 Mart 2023. Kaynak site: All Thats Interesting. Bağlantı: The Fascinating Life Of Roger Bacon, The 13th-Century ‘Wizard’ Who Helped Pioneer Modern Science
- Sidebottom E. Roger Bacon and the beginnings of experimental science in Britain. J R Soc Med. 2013 Jun;106(6):243-5. doi: 10.1177/0141076813488482. PMID: 23761584; PMCID: PMC3705416.
Matematiksel
