
1848’de genç kimyager Louis Pasteur, tartarik asit kristallerini incelerken ilginç bir ayrıntı fark etti. Şarap üretimiyle ilişkili bu kristallerin bazıları birbirinin ayna görüntüsüydü. Pasteur kristalleri büyüteç altında cımbızla iki gruba ayırdı ve bunların tıpkı sağ ve sol el gibi birbirine benzediğini, ancak üst üste gelmediğini gösterdi.
Bugün bu özelliğe kiralite diyoruz. Bir molekülün birbirinin ayna görüntüsü olan iki farklı biçimi bulunabiliyor. Sağ ve sol elimiz nasıl aynı yapıya sahip olmasına rağmen birbirinin yerine geçmiyorsa, kiral moleküllerin iki biçimi de kimyasal olarak benzer olsa bile uzayda farklı yönelimlere sahip oluyor.

Pasteur’ün gözlemini asıl önemli kılan şey, yalnızca birbirinin ayna görüntüsü olan kristalleri ayırması değildi. Laboratuvarda elde edilen tartarik asit örneklerinde sağ ve sol elli biçimler birlikte bulunurken, şarap üretiminden gelen doğal tartarik asit yalnızca tek bir yönelim gösteriyordu.
Benzer bir tercih canlılarda da karşımıza çıkar. DNA ve RNA’daki şekerler belirli bir kiraliteyi, proteinlerin yapısındaki aminoasitler ise bunun ters yönelimini kullanır. Yaşamın temel moleküllerinin neden tek bir “eli” seçtiği ise uzun zamandır çözülmeye çalışılan bir problemdir. Bu olguya homokiralite denir.
Homokiralitenin nasıl ortaya çıktığı uzun süredir bilim insanlarının üzerinde düşündüğü temel problemlerden biri. Yıllar içinde farklı açıklamalar ortaya atıldı. Ancak bunların çoğu yalnızca belirli molekül gruplarını açıklayabiliyor. Asıl soru, tek bir kiralite tercihinin nasıl olup da RNA öncüllerinden proteinlere kadar geniş bir biyomolekül ağına yayılmış olabileceğiydi.
CISS Etkisi Nedir?
Son yıllarda Harvard Üniversitesi’nden bir grup araştırmacı bu soruya farklı bir açıdan yaklaştı. Ekip, erken Dünya’daki göl ve su birikintilerinde bulunan manyetik mineral yüzeylerinin bazı kiral molekülleri diğerlerine göre daha güçlü biçimde seçmiş olabileceğini öne sürdü. Bu ilk küçük tercih, sonraki kimyasal süreçlerde giderek güçlenerek biyolojik moleküllerde gördüğümüz homokiralitenin temelini oluşturmuş olabilir.
Bu yaklaşımın dikkat çekici yanı, fiziksel bir özelliği jeokimya ve prebiyotik kimyayla birleştirmesi. Üstelik araştırmacılar bu fikri yalnızca kuramsal olarak ortaya atmadı; erken Dünya koşullarına benzer ortamlarda deneylerle de sınadı.
Homokiraliteye getirilen bu açıklamanın temelinde, 1990’ların sonunda kimyasal fizikçi Ron Naaman ve ekibinin keşfettiği bir etki yer alıyor. Araştırmacılar, kiral moleküllerin elektronları spin yönelimlerine göre seçebildiğini fark etti.
Elektronların spin adı verilen kuantum mekaniksel bir özelliği vardır. Bir elektron kiral bir molekül boyunca hareket ederken, molekül her spin yönelimindeki elektrona aynı biçimde davranmaz. Belirli bir spin yönelimindeki elektronlar bir yönde daha kolay ilerlerken, ters spin yönelimindekiler diğer yönde daha rahat hareket eder.
Başka bir deyişle kiral molekül, elektronlar için bir tür spin filtresi görevi görür. Araştırmacılar bu olguya kiralite kaynaklı spin seçiciliği, yani CISS etkisi adını verdi.
Bu süreç kiral molekülün iki ucunda farklı spin yönelimlerinin yoğunlaşmasına da yol açar. Üstelik birbirinin ayna görüntüsü olan sağ ve sol elli moleküllerde bu dağılım ters yönde gerçekleşir. İşte bu özellik, kiral moleküller ile manyetik yüzeyler arasında önemli bir bağlantı kurar.
Manyetik bir yüzeyde elektronların spinleri belirli bir yönde kutuplanmıştır. Kiral bir molekül böyle bir yüzeye yaklaştığında, molekülün yüzeye bakan kısmındaki spin yönelimi bu yüzeyle nasıl etkileşeceğini etkiler. Spin yönelimleri birbirine uygunsa etkileşim güçlenir. Bu da önemli bir olasılık doğurur. Manyetik bir yüzey, bir molekülün sağ ve sol elli biçimlerini birbirinden ayıran doğal bir seçici gibi davranabilir.
2011’de Naaman ve çalışma arkadaşları çift sarmallı DNA’dan geçen elektronların spinlerini doğrudan ölçerek CISS etkisinin gerçek ve belirgin bir olgu olduğunu gösterdi. Bundan sonra araştırmacılar bu etkinin biyolojik moleküllerden ilaç üretimine kadar farklı alanlardaki sonuçlarını incelemeye başladı.

Furkan Öztürk Homokiralite Problemine Nasıl Yöneldi?
Furkan Öztürk, homokiralite problemiyle 2020 yılında Harvard’da fizik yüksek lisans öğrencisiyken karşılaştı. O sırada kuantum simülasyonları ve aşırı soğuk atomlar üzerine çalışıyordu. Bir bilim dergisinde homokiralitenin hâlâ çözülememiş büyük problemlerden biri olduğunu okuyunca konu ilgisini çekti.
Öztürk bu soruna bir fizikçi gibi baktı. Çünkü sağ ve sol elli moleküllerden yalnızca birinin canlılarda baskın hâle gelmesi, ona bir simetri kırılması problemi gibi görünüyordu. Bunun üzerine yaşamın kökeni üzerine çalışan Dimitar Sasselov’a ulaştı ve araştırma yönünü değiştirdi.
Öztürk ve Sasselov, çözümün CISS etkisiyle bağlantılı olabileceğini düşündü. Öztürk bu fikri 2022’de Ron Naaman’ın İsrail’deki laboratuvarında sınadı. Ancak deney işe yaramadı.
Bunun üzerine Öztürk başka bir yol denedi. CISS etkisinin kimyasal tepkimeleri doğrudan yönlendirmek yerine, kristalleşmeyi etkileyebileceğini düşündü. Ekip bu kez kolayca kristalleşen bir RNA öncüsü olan RAO’ya yöneldi.

Araştırmacılar sağ ve sol elli RAO moleküllerini eşit miktarda içeren çözeltiyi manyetit yüzeylerin üzerine yerleştirdi. Manyetik yüzeyin yönünü değiştirdiklerinde hangi enantiyomerin kristalleştiği de değişti. İlk kristalleşmede iki biçimden biri belirgin biçimde üstünlük kazandı. Süreci bir kez daha tekrarladıklarında ise tek bir enantiyomerden oluşan homokiral kristaller elde ettiler.
Ancak deneyde kullandıkları manyetik alan, Dünya’nın manyetik alanından binlerce kat daha güçlüydü. Bu durum mekanizmanın erken Dünya koşullarında gerçekten çalışıp çalışamayacağı sorusunu gündeme getirdi.
Ekip sonraki deneylerde çok güçlü bir dış mıknatısa ihtiyaç olmadığını gösterdi. Kiral moleküller manyetik yüzeye bağlandıkça yüzeydeki manyetik etki güçleniyor ve aynı kiralitenin seçilmesini kolaylaştırıyordu. Böylece başlangıçtaki küçük tercih kendi kendini güçlendiren bir sürece dönüşebiliyordu.
Furkan Öztürk Bugün Ne Yapıyor?
Bu deney, manyetik yüzeylerin kiral moleküllerden birini diğerine göre seçebildiğini gösterdi. Ancak yalnızca RAO’nun tek bir yönelime geçmesi, yaşamın bütün homokiralitesini açıklamaya yetmiyordu.
Öztürk bu nedenle Sasselov ve John Sutherland ile birlikte, başlangıçtaki kiral tercihin başka biyomoleküllere nasıl aktarılabileceğini araştırdı. Ekip, RNA öncüllerinde başlayan bu seçimin sonraki kimyasal tepkimeler aracılığıyla aminoasitler gibi başka molekül gruplarına yayılabileceğini öne süren bir model geliştirdi.
Bugün Furkan Öztürk, California Teknoloji Enstitüsü’nde (Caltech) jeobiyoloji ve jeokimya alanında yardımcı doçent olarak çalışmalarını sürdürüyor. Kendi araştırma grubunda yaşamın kökeni, biyomoleküler homokiralitenin nasıl ortaya çıktığı ve elektron spininin biyokimya ile jeokimyadaki rolü üzerine çalışıyor.
Okuma Önerisi: Yaşam Nedir? Schrödinger’in Çığır Açan Fikrinden Bugüne Yaşamın Öyküsü
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- Magnetism May Have Given Life Its Molecular Asymmetry. Bağlantı: Magnetism May Have Given Life Its Molecular Asymmetry | Quanta Magazine. Yayınlanma tarihi: 6 Eylül 2023
- Ozturk SF, Liu Z, Sutherland JD, Sasselov DD. Origin of biological homochirality by crystallization of an RNA precursor on a magnetic surface. Sci Adv. 2023 Jun 9;9(23):eadg8274. doi: 10.1126/sciadv.adg8274. Epub 2023 Jun 7. PMID: 37285423; PMCID: PMC10246896.
- S.F. Ozturk,& D.D. Sasselov, On the origins of life’s homochirality: Inducing enantiomeric excess with spin-polarized electrons, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 119 (28) e2204765119, https://doi.org/10.1073/pnas.2204765119 (2022).
- Ozturk, S.F., Bhowmick, D.K., Kapon, Y. et al. Chirality-induced avalanche magnetization of magnetite by an RNA precursor. Nat Commun 14, 6351 (2023). https://doi.org/10.1038/s41467-023-42130-8
Matematiksel



