Matematik

Fourier Dönüşümü: Basit Bir Formül Dünyayı Nasıl Değiştirdi?

Jean-Baptiste Joseph Fourier, günümüzde Fourier dönüşümü olarak bilinen yöntemle matematikte bir devrim yarattı.

Bir müzik parçasını dinlerken kulaklarımız aslında bir hesaplama yapar. Flütün tiz sesi, kemanın orta frekansları ve kontrbasın düşük uğultusu, havayı farklı frekanslardaki basınç dalgalarıyla doldurur.

Bu birleşik ses dalgası kulak kanalından geçip spiral biçimli kokleaya ulaştığında, farklı uzunluklardaki tüy hücreleri farklı perdelere tepki verir. Böylece karmaşık sinyal, temel ses bileşenlerine ayrılır. Matematikçilerin aynı hesabı yapmayı öğrenmesi ise 19. yüzyılı buldu.

Ses dalgaları kulak kepçesi tarafından toplandıktan sonra orta kulağa geçer. Burada şiddeti arttırılan ses iç kulaktaki kokleaya ulaşır. Kokleada ses dalgası bir çeşit Fourier dönüşümü geçirir.

1800’lerin başında Fransız matematikçi Jean-Baptiste Joseph Fourier, bir fonksiyonu temel dalgalarına, başka bir deyişle frekans bileşenlerine ayırmanın bir yolunu buldu. Bu bileşenler yeniden bir araya getirildiğinde başlangıçtaki fonksiyon elde edilebiliyordu.

Günümüzde Fourier dönüşümü olarak adlandırılan bu yöntem, Fransız Devrimi’nin ateşli bir destekçisi olan Fourier’in matematiksel bir devrim başlatmasını sağladı.

Fourier dönüşümünden zamanla harmonik analiz adı verilen geniş bir matematik alanı doğdu. Harmonik analiz, fonksiyonları oluşturan bileşenleri inceler. Çok geçmeden matematikçiler, harmonik analiz ile sayı teorisinden diferansiyel denklemlere ve kuantum mekaniğine kadar matematik ve fiziğin pek çok alanı arasında bağlantılar keşfetmeye başladı.

Fourier dönüşümü bugün bilgisayarlarımızda da karşımıza çıkar. Dosyaları sıkıştırmak, ses sinyallerini iyileştirmek ve daha pek çok işlemi gerçekleştirmek için kullanılır.

Jean-Baptiste Joseph Fourier Kimdir?

Fourier, 1768’de Fransız Devrimi öncesindeki çalkantılı yıllarda doğdu. On yaşında yetim kaldıktan sonra, memleketi Auxerre’deki bir manastır okulunda eğitim gördü.

Sonraki on yıl boyunca hayatını dine mi yoksa matematiğe mi adayacağı konusunda kararsız kaldı. Sonunda dinî eğitimini bıraktı ve öğretmen oldu. Bununla birlikte Fransa’daki devrimci hareketleri de destekledi ve hatta hapse atıldı.

Ne var ki cezası uygulanmadan önce Terör Dönemi sona erdi. Böylece Fourier, 1795’te yeniden matematik öğretmeye başladı. Birkaç yıl sonra Napolyon Bonapart’ın bilim danışmanlarından biri olarak görevlendirildi ve Mısır seferi sırasında onun ordusuna katıldı.

Fourier burada bir yandan Mısır’ın eski uygarlıkları üzerine araştırmalar yürütürken, diğer yandan daha sonra kendi adıyla anılacak dönüşümü geliştirmesine yol açan çalışmalara başladı. Fourier, 1801’de Fransa’ya döndüğünde bütün dikkatini ısının yayılmasını açıklayacak matematiksel bir yöntem geliştirmeye vermişti.

Fourier Dönüşümü
Jean-Baptiste Joseph Fourier, günümüzde Fourier dönüşümü olarak bilinen yöntemle matematikte bir devrim yarattı.

Her şey 1800’lerin başında başladı. Fransız Bilimler Akademisi, dönemin dünyanın önde gelen bilim kurumlarından biriydi ve her yıl belirlediği bir problemde önemli ilerleme sağlayan çalışmalara ödül veriyordu. Akademinin 1812 yılı için seçtiği konu, ısının yayılmasıydı.

Isı, bir enerji biçimidir ve moleküllerin hareketinden kaynaklanır. İlginç biçimde, bir sıvıya benzer şekilde akar. Ancak bu, moleküllerin komşularıyla çarpışması ve enerjinin çevreye yayılması nedeniyle giderek azalan bir akıştır. Bir tencerenin metal sapını tutup elimizi yaktığımızda ısının bu hareketini doğrudan deneyimleriz. Akademinin istediği şey, ısının nasıl yayıldığını ayrıntılı biçimde açıklayan bir çalışmaydı.

Joseph Fourier, bu konuda beş yıl önce Akademiye bir makale sunmuştu. Makalesinde, ısının iletken bir cisim içinde nasıl yayıldığını belirleyen çözümlere sahip, zarif bir denklem ortaya koyuyordu. Akademi makaleyi yayımlamayı reddetti.

Ancak hakemler çalışmada ilgi çekici pek çok fikir buldu ve Fourier’e bunları daha da geliştirmesini önerdi. 1812 de Fourier çalışmasını yarışmaya sundu ve ödülü kazandı.

Fourier Dönüşümü Nasıl Çalışır?

Fourier-Dönüşümü
İnternette gördüğünüz fotoğrafları JPG formatına dönüştüren, hatta ses geçirmez kulaklıklarınızın çalışmasını sağlayan da bu denklemdir.

Fourier dönüşümü yapmak, bir parfümü koklayıp içindeki bileşenleri ayırt etmeye ya da karmaşık bir caz akorunu dinleyip onu oluşturan notaları seçmeye benzer.

Matematiksel açıdan Fourier dönüşümü, bir fonksiyonu başka bir gösterime çeviren işlemdir. Karmaşık görünen bir sinyali alır ve onu oluşturan frekansların dağılımını ortaya çıkarır. Bunun için sinyali farklı frekanslardaki sinüs ve kosinüs dalgalarıyla karşılaştırır. Sinyalle uyumlu olan frekanslar öne çıkarken, uyumsuz olanların pozitif ve negatif katkıları büyük ölçüde birbirini götürür.

Sonuçta elde edilen frekans dağılımı, sinyalin hangi bileşenlerden oluştuğunu gösterir. Bu bileşenler yeniden bir araya getirildiğinde başlangıçtaki sinyal oluşur.

Fourier Dönüşümü Görüntülerde Nasıl Kullanılır?

Fourier dönüşümünün mantığı yalnızca seslerde karşımıza çıkmaz. Görüntülerde de benzer bir yaklaşım kullanabiliriz. Gri tonlamalı bir fotoğrafı, her noktasında farklı bir parlaklık değeri bulunan iki boyutlu bir yüzey gibi düşünebiliriz.

Bu görüntüyü farklı yönlerde ve sıklıklarda tekrar eden basit desenlerin birleşimi olarak ifade edebiliriz. Bazı desenler geniş ve yumuşak geçişleri, bazıları ise kenarlar ile küçük ayrıntıları temsil eder. Bu desenleri uygun oranlarda bir araya getirdiğimizde başlangıçtaki görüntüyü yeniden elde ederiz.

JPEG sıkıştırması da bu fikirden yararlanır. Önce görüntüyü 8 × 8 piksellik küçük bloklara ayırır, ardından her bloğu 64 temel desenle ifade eder. Daha sonra insan gözünün daha az fark ettiği ince ayrıntılara karşılık gelen bazı bileşenleri daha düşük hassasiyetle kaydeder.

Böylece görüntünün genel görünümünü büyük ölçüde korurken dosya boyutunu belirgin biçimde küçültür. JPEG bu işlemi, Fourier dönüşümüyle yakından ilişkili olan ayrık kosinüs dönüşümü ile gerçekleştirir.

Fourier Dönüşümü Ne İşe Yarar?

1960’larda matematikçiler James Cooley ve John Tukey, Fourier dönüşümünü çok daha hızlı hesaplayan bir algoritma geliştirdi. Bu yöntem, yerinde bir adlandırmayla hızlı Fourier dönüşümü, yani FFT olarak anılmaya başladı.

O tarihten bu yana Fourier dönüşümü, işlenmesi gereken hemen her sinyalde karşımıza çıkıyor. Bilim insanları Fourier dönüşümünü gelgitleri incelemekten kütleçekim dalgalarını saptamaya, radar görüntülerinden manyetik rezonans görüntülemeye kadar pek çok alanda kullanıyor. Bu yöntem kalabalık ses kayıtlarındaki gürültüyü azaltıyor, farklı veri türlerini sıkıştırmayı ve depolamayı kolaylaştırıyor.

Fourier dönüşümü kuantum mekaniğinde de temel bir rol oynar. Bir parçacığın olası konumlarını gösteren fonksiyon ile olası momentumlarını gösteren fonksiyon, Fourier dönüşümü aracılığıyla birbirine bağlanır. Konum dağılımı dar bir bölgede toplanırsa momentum dağılımı genişler.

Momentum dağılımı daraldığında ise konum dağılımı genişler. Bu ilişki, bir parçacığın konumunu ve momentumunu aynı anda sınırsız kesinlikle bilemeyeceğimizi söyleyen belirsizlik ilkesinin matematiksel temelini oluşturur.

Ek Okuma: Wavelet (Dalgacıklar) Verilerin Dönüştürülmesine Nasıl Yardımcı Olur?


Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.