
Navier–Stokes denklemleri, akışkanların hareketini açıklamak için fiziğin ve matematiğin en önemli araçlarından biri. Havanın bir uçağın kanadı çevresindeki hareketinden suyun bir borudan akışına kadar çok farklı durumları bu denklemlerle inceliyoruz.
Ancak yaklaşık iki yüzyıldır kullandığımız bu denklemler hakkında hâlâ cevaplayamadığımız temel sorular var. Üstelik sorun yalnızca karmaşık akışları hesaplamanın zor olması değil. Denklemlerin matematiksel yapısı da bugün hâlâ tam olarak anlaşılmış değil.
Bu yüzden Navier–Stokes denklemleri, Clay Matematik Enstitüsü’nün çözümüne 1 milyon dolar ödül koyduğu Milenyum Problemlerinden birinin merkezinde yer alıyor. Peki Navier–Stokes denklemleri nedir ve neden bu kadar önemlidir?
Navier–Stokes Denklemleri Nedir?
Navier–Stokes denklemleri, belirli koşullar altında bir akışkanın hızının ve hareket yönünün zaman içinde nasıl değiştiğini açıklar. Kaynaklarda bu ifade bazen tekil, bazen de çoğul biçimde yer alır.
Bunun nedeni üç boyutlu uzayda hızın üç bileşenden oluşmasıdır. Klasik yaklaşımda her bileşen için ayrı bir denklem yazıldığı için “Navier–Stokes denklemleri” ifadesi yaygınlaşmıştır. Modern gösterimde ise hız bir vektör olarak ele alınır ve aynı ilişki tek bir vektör denklemiyle ifade edilir. Clay Matematik Enstitüsü de resmî problem metninde çoğul kullanımı tercih eder.

Claude-Louis Navier, viskoz yani akmaya karşı direnç gösteren bir akışkanın hareketini tanımlayan bir kısmi diferansiyel denklem geliştirdi. George Gabriel Stokes ise 1840’lı yıllarda bu yaklaşımı geliştirerek denklemin bugünkü biçimine ulaşmasına önemli katkı sağladı.
Akışkan hareketini matematiksel olarak tanımlamanın iki temel yolu vardır. İlkinde, her bir akışkan parçacığının zaman içinde izlediği yol takip edilir. İkincisinde ise uzayın her noktasındaki akış hızı ve yönü belirlenir. Navier ve Stokes ikinci yaklaşımı kullandı çünkü bu yöntem matematiksel olarak daha elverişliydi.
Bu yaklaşımda akışkanın hareketini “hız alanı” adı verilen bir yapı tanımlar. Hız alanı, belirli bir anda akışkanın her noktasındaki hızın büyüklüğünü ve yönünü gösterir. Zaman ilerledikçe bu alan da değişir. Navier–Stokes denklemleri bu değişimin nasıl gerçekleştiğini ifade eder.
Denklemlerin fiziksel temeli Newton’un hareket yasalarına dayanır. Akışkanın her küçük bölgesine etki eden basınç, viskozite ve diğer kuvvetler hareketi belirler. Matematiksel model ise akışkanı sürekli bir ortam olarak ele alır. Bu nedenle çok küçük ölçeklerde akışkanın atomlardan oluşan kesikli yapısını hesaba katmaz.
Navier–Stokes Denklemlerini Çözmek Neden Zordur?
Navier–Stokes denklemlerini zorlaştıran temel özelliklerden biri doğrusal olmamalarıdır. Akışın bir bölgesindeki küçük bir değişiklik zaman içinde başka bölgeleri etkiler ve karmaşık davranışlara yol açar. Bu nedenle iki basit çözümü birleştirerek yeni bir çözüm elde etmek çoğu zaman mümkün değildir.
Uygulamada mühendisler Navier–Stokes denklemlerini bilgisayarlarla yaklaşık olarak çözer. Bunun için uzayı küçük bölgelere, zamanı da kısa aralıklara ayırırlar. Bilgisayar, akışkanın hızını bu noktalarda hesaplar ve başlangıç durumundan hareket ederek çözümü adım adım geleceğe taşır.
Hesaplama ağını ne kadar ince kurar ve zaman aralıklarını ne kadar küçültürsek sonuç o kadar hassas hale gelir. Ancak bu kez hesaplama için gereken süre ve işlem gücü hızla artar. Bu nedenle sayısal çözümlerde doğruluk ile hesaplama maliyeti arasında bir denge kurmak gerekir.

Akışkan hareketini kabaca iki ana gruba ayırabiliriz: laminer akış ve türbülanslı akış. Laminer akışta hareket düzenlidir. Akışkan tabakaları birbirlerinin üzerinden düzgün biçimde kayar. Bu durumda yeterince küçük bir hesaplama ağı iyi sonuç verir.
Türbülanslı akış ise çok daha karmaşıktır. Türbülans sırasında farklı büyüklüklerde girdaplar oluşur. Büyük girdaplar daha küçük girdaplara, onlar da daha küçük yapılara dönüşür. Viskozite bu küçük ölçekli hareketleri bir ölçüde sönümler ancak üç boyutlu akışlarda girdapların nasıl gelişeceği yine de son derece karmaşık hale gelir.
Bu ayrıntıların bir kısmı kullanılan hesaplama ağından daha küçük hale geldiğinde bilgisayar bütün hareketi doğrudan izleyemez. Mühendisler bu nedenle türbülansın küçük ölçeklerdeki etkilerini çoğu zaman çeşitli modellerle yaklaşık olarak hesaba katar.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır. Bilgisayarların Navier–Stokes denklemlerini yüksek doğrulukla yaklaşık olarak çözmesi, matematikçilerin Milenyum Problemi olarak sorduğu soruyu çözmez.
Bilgisayar yalnızca sonlu sayıda nokta ve sonlu hassasiyetle işlem yapar. Matematikçilerin istediği ise üç boyutlu çözümlerin her uygun başlangıç koşulunda düzgün kalacağını ya da gerçekten bir tekillik oluşturabileceğini kesin olarak kanıtlamaktır.
Milenyum Problemi Nedir?
Navier–Stokes denklemleri, akışkanların hareketini çok başarılı biçimde açıklar. Bilgisayarlar da bu denklemleri kullanarak uçakların çevresindeki hava akışını, borulardaki sıvı hareketini ya da otomobillerin aerodinamiğini oldukça iyi hesaplar. Ancak bu hesaplamalar yaklaşık sonuçlar verir. Milenyum Problemi ise bundan daha temel bir soru sorar.
Bir akışkanın belirli bir andaki hareketini bildiğimizi düşünelim. Navier–Stokes denklemleri bu başlangıç durumundan sonra akışın nasıl değişeceğini belirler. Matematikçilerin bilmek istediği şey ise şudur. Bu çözüm gelecekte her zaman düzgün biçimde devam eder mi, yoksa sonlu bir zamanda bozulur mu?
Buradaki “bozulma”, çözümün bir noktada fiziksel ve matematiksel olarak kontrol edilemez hale gelmesi anlamına gelir. Örneğin hız ya da girdap şiddeti gibi bazı büyüklükler sınırsız biçimde değiştirir. Matematikçiler böyle bir duruma tekillik ya da “patlama” adını verir.
İki boyutlu Navier–Stokes denklemleri için bu sorun büyük ölçüde çözülmüştür. Olga Ladyzhenskaya 1969’da iki boyutlu durumda düzgün çözümlerin varlığını gösterdi. Asıl zorluk üç boyutlu denklemlerde ortaya çıkar. Üç boyutlu akışlarda girdaplar farklı yönlerde uzayabilir, birbirleriyle etkileşebilir ve enerjiyi giderek daha küçük ölçeklere aktarabilir.
Viskozite bu davranışları bir ölçüde bastırır. Akışkanın iç sürtünmesini temsil eden viskozite, çok keskin hız değişimlerini yumuşatır ve küçük ölçekli düzensizlikleri sönümler. Ancak matematikçiler bu etkinin üç boyutlu Navier–Stokes denklemlerinde her durumda tekillik oluşmasını engelleyip engellemediğini hâlâ bilmiyor.
Clay Matematik Enstitüsü’nün 1 milyon dolarlık Navier–Stokes problemi de tam olarak bunu sorar: Üç boyutlu denklemlerin düzgün çözümleri her uygun başlangıç durumunda sonsuza kadar varlığını sürdürür mü, yoksa bazı özel başlangıç koşullarında sonlu zamanda bir tekillik ortaya çıkar mı? Problemi çözmek için bu iki olasılıktan birini kesin olarak kanıtlamak gerekir.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- What Makes the Hardest Equations in Physics So Difficult?. Yayınlanma Tarihi: 16 Ocak 2018; Bağlantı: https://www.quantamagazine.org
- Maths in a minute: The Navier-Stokes equations; Yayınlanma tarihi: 2 Eylül 2015; Bağlantı: https://plus.maths.org/
Matematiksel






