Bilgisayar ve Yazılım

Tekinsiz Vadi: Bazı Robotları ve Bebekleri Ürkütücü Bulmamızın Nedeni

Sizin de dikkatinizi çekmiş olabilir. Bazı maskeler, mankenler ve robotların rahatsız edici bir görünümü vardır? Kimi kişiler aynı rahatsızlığı palyaçolar ve bazı çizgi film karakterlerinde de hisseder. Karşımızdaki görüntüler son derece gerçekçi görünmelerine karşın aslında değildirler. İnsan gibi görünürler ama bakışları bizi rahatsız eder. Bazen de aynı duyguyu seslerini işittiğimiz zaman deneyimleriz. Peki ama yanlış olan nedir? Bunun cevabı, Japon robotikçi Masahiro Mori tarafından 1970 yılında sunulan bir teori olan Uncanny Valley, Türkçe adıyla Tekinsiz Vadi Etkisi olabilir.

“Vadi”, kelimesi grafiğindeki çukur bölgeden adını alıyor “Tekinsiz” tanımı ise 1906 yılında Ernst Jentsch‘in yazdığı bir makalede yer almıştır.

Robotlar, modeller ve animasyonlar gerçekçiliği hedeflerken, tekinsiz vadi olarak adlandırılan rahatsız edici bir uçurumun içine düşebilirler. Tekinsiz vadi, robotik bir nesnenin insan benzeri görünümü ile uyandırdığı duygusal tepki arasındaki ilişkiyi tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Bu fenomende, insanlar gerçekçi insansı robotlara tepki olarak bir tedirginlik ve hatta tiksinme hissederler. Animasyonlarda canlandırılmış bir insan neredeyse gerçek gibi görünebilir – ancak “neredeyse insan” ve “tamamen insan” görünme arasındaki fark bizde bir rahatsızlık duygusu yaratır.

Bazı Tekinsiz Vadi Etkisi Örnekleri

Zaman içinde tekinsiz vadi etkisi hem bilim insanları hem de medya, tarafından bir veri olarak kullanmaya başlanmıştır. Bu etkinin sonuçları son derece gerçekçi robotlardan video oyunu karakterlerine kadar çeşitli bağlamlarda gözlemlenmiştir. Tekinsiz vadi etkisinin en bilinen örneklerinden bazıları filmlerde görülebilir.

Örneğin; Shrek filminin ilk test gösterimleri esnasında, Prenses Fiona karakteri çocuklarda beklenmedik tepkiler uyandırdı. Karakter fazlasıyla gerçeğe benziyordu, bu da çocukların sinirlerinin bozulmasına ve korkmalarına neden oluyordu. Yapımcılar, geri bildirimlere dayanarak, tekinsiz vadi etkisini önlemek için filmin gösteriminden önce bu karakteri ona daha karikatür tarzı bir görünüm vermek için düzenlediler.

Bir başka örnek olarak da 2001 yapımı Final Fantasy: The Spirits Within animasyonu verilebilir. Bu yapım, o zamanlar kullanılan en gerçekçi CGI animasyonlarından bazılarını kullanıyordu. Animasyon karakterlerini süper gerçekçi gösterme çabalarına rağmen, film bir fiyaskoydu. Filmin gişedeki ticari başarısızlığı genellikle tekinsiz vadi etkisi ile ilişkilendirilir. Basitçe söylemek gerekirse, insanlar animasyonu rahatsız edici buldukları için filmi izlemek istememişlerdir.

Tekinsiz Vadi Etkisi Neden Kaynaklanır?

İnsanların neden tekinsiz vadi etkisini yaşadıklarına dair bir dizi önerilen açıklama var, ancak kesin bir fikir birliği ortaya henüz çıkmadı. Bazı teoriler fenomenin biyolojik olduğunu, diğerleri kültürel açıklamaların da olduğunu öne sürüyor. Araştırmacılar, bu hipotezlerin birbirini dışlamadığını, ancak Tekinsiz Vadi etkisini yaratmak için birlikte çalışabileceğini düşünüyorlar. İşte onu açıklamayı amaçlayan sayısız hipotezden sadece birkaçı:

Bilişsel Uyumsuzluk

Teoriler, tekinsiz vadinin, bir figürün gerçek yaşayan bir insan mı yoksa bilgisayar tarafından üretilen üç boyutlu bir model mi olduğu da dahil olmak üzere, bir varlığın hangi kategoriye ait olduğunu belirlemedeki zorluk nedeniyle var olabileceğini öne sürüyor. İnsan ve insan olmayan iki ayrı ve birbirini dışlayan kategoriyi temsil eder. Bu nedenle, bir şey birinden diğerine geçiş yaptığı bir noktaya yaklaştığında, bilişsel uyumsuzluk duygularını tetikleyebilir. İnsanlar çelişkili inançlara sahip olduklarında, psikolojik rahatsızlık hissi yaşama eğilimindedirler.

Tehlikeden Kaçınma

Bu hipotez, insanların, hastalıklı veya tehlikeli olabilecek şeylere karşı doğuştan gelen, kendini koruma duygusuna sahip olduklarını ileri sürer. Bir şey insana benzediği, ancak pek de gerçekçi olmadığı için, insanların ölü veya ölmekte olan bir şeyle karşılaştıklarında hissettikleri aynı tepkiyi uyandırabilir. Bilişsel mekanizma, bu kusuru hastalık ya da tehlike olarak yorumlar ve bizi ondan uzaklaştırmaya teşvik eder.

Uyumsuz Öğeler

Araştırmalar, normalde bir arada bulunmayan unsurlar birleştirildiğinde insanların rahatsız olma eğiliminde olduğunu da göstermiştir. Örneğin, 2011’de yayınlanan bir makale, insanların “robot” sesli robotlardan veya insan sesi olan kişilerden rahatsız olmadıklarını, ancak insan sesli robotları ürkütücü bulduğunu ortaya çıkardı. Bu etki sadece robotlar için geçerli değildir, aynı zamanda insanları ve hayvanları içeren bilgisayar animasyonlarında da aynı etki görülebilir.

Robotlar günlük yaşamda giderek daha önemli hale geldikçe, araştırmacılar ve tasarımcılar tekinsiz vadiye düşmeyecek araçlar yaratmanın yollarını bulmakla ilgileniyorlar. Tekinsiz vadi fenomeni hakkında henüz çok fazla araştırma yapılmadı, bu yüzden onun hakkında, neden olduğu ve üstesinden nasıl gelineceği hakkında daha fazla bilgi, zaman geçtikçe daha net ortaya çıkacaktır.

Konuk Yazar: Batuhan Erdik

Bu yazılarımıza da göz atmak isteyebilirsiniz…

İleri okumalar:

Matematiksel

Editör

Bu yazı gönüllü yazarlarımız tarafından hazırlanmış veya sitemiz editörleri tarafından belirtilen kaynaktan aslına uygun kalınarak eklenmiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.