Biyografiler

Osmanlının Son Gökbilimcisi Takiyüddin ve Yıkılan İstanbul Gözlemevi

Osmanlı İmparatorluğu’nun en önemli bilim insanı ve mühendislerinden biri olan aynı zamanda Osmanlı dönemi astronomisinin son temsilcisi olarak kabul edilen Takiyüddin (1526-1585) matematik ve astronomi başta olmak üzere birçok alanda araştırmalar yaptı. Astronomi ve doğa felsefesinden mühendislik, saatler, matematik ve mekaniğe kadar çok çeşitli konularda, çalışmalarının ayrıntılı açıklamalarını ve tartışmalarını içeren 90’dan fazla kitap yazdı. Özellikle trigonometri alanındaki çalışmaları oldukça önemlidir. III. Murat döneminde İstanbul’da Tophane sırtlarında Takiyüddin tarafından kurulan gözlemevinin Osmanlı bilim tarihinde önemli bir yeri vardı.

Takiyüddin’in erken yaşamı hakkında günümüze çok az bilgi ulaştı. Suriye’nin Şam kentinde doğdu ve eğitiminin çoğunu Kahire’de tamamladı. Birçok Müslüman bilim insanı gibi o da teoloji ve İslam hukukunun temel müfredatının yanı sıra matematik, astronomi ve tıp da dahil olmak üzere bir dizi konuyu inceledi. Çalışmalarından sonra Kahire’de bir medresede öğretmenlik yaptı. Bir gökbilimci olarak optikle ilgilenmeye başladı. Hatta incelemelerinden birinde erken bir teleskop formunu tanımladı.

Ancak mekanik cihazlar konusundaki dehasını bir saatçi olarak gösterdi. Takiyüddin aynı zamanda hidrolik mühendisliğine de ilgi duydu. Bu konuyu detaylı bir şekilde araştırdı. Devamında, Beni Musa kardeşler ve Cezeri’nin geleneğini devam ettirdi. Su ile çalışan saatler ve sulama amaçlı kullanılan otomatlar tasarladı. Kitaplarından birinde (Al-Turuq al-samiyya fi al-alat al-ruhaniyya) bir buhar makinesi ve buhar türbininin işleyişini anlattı.

Takiyüddin’in 1577’deki kuyrukluyıldızı gözlemlediği zamanı tasvir eden bir çizim

Takiyüddin ve İstanbul Gözlemevi 

Osmanlı Devleti’nde 16. yüzyılda namaz vakitlerinin belirlenmesi, kıble yönünün tayin edilmesi ve takvimin hazırlanması için gökbilim kullanılmaktaydı. Ancak kurulan küçük çaplı rasathanaler gündelik hayata yönelik oldukları için uzun ömürlü olmamıştı. Takiyüddin, Osmanlı İmparatoru Sultan II. Selim’in sarayında baş gökbilimci olarak çalışmaya başladı. II. Selim öldüğünde, III. Murad padişah oldu. Takiyüddin padişah III. Murad’dan daha modern ve daha doğru tahminler yapan bir rasathanenin kurulması için izin, yer ve ödenek aldı. Bu gözlemevinde 16. yüzyılın en mükemmel gözlem araçları inşa edildi. Ayrıca astronomi kitaplarından oluşan bir kütüphane kuruldu.

Takiyüddin yeni geliştirdiği teknikler ve aletler vasıtasıyla gözlemlerinde yeni uygulamalar ve astronomi problemlerinde orijinal çözümler getirmiştir. İlk defa mekanik saat kullanarak çok dakik gözlemler yapmıştır. Diğer taraftan da astronomi hesaplarında altmış tabanlı sayı sistemi yerine on tabanlı sayı sistemini kullanmakla ve ondalık kesirlere göre trigonometri cetvelleri hazırlamakla dikkat çekmiştir.

Bu gözlemevinde inşa edilen gözlem araçları ile astronom Tycho Brahe’nin 1576 yılında kurduğu gözlemevindeki araçları arasında tam bir benzerlik olduğu bilinmektedir. En önemli astronomik icatlarından biri saatleri, dakikaları ve saniyeleri gösteren üç kadranlı mekanik bir saattir. Bu saat astronomik amaçlarla özellikle yıldızların konumlarını belirlemek için kullanılmıştır. Önceki saatler astronomik amaçlarla kullanılacak kadar hassas olmadığından, bu 16. yüzyıl astronomisinin en önemli yeniliklerden biri olarak kabul edilir.

1557 tarihli bu resimde Takiyüddin ve astronomlarının, sekstant, usturlap gibi araçlar kullanarak yaptıkları çalışmalar gösterilmektedir.

İstanbul Gözlemevi’nin Sonu

Gözlemevi, kuruluşundan kısa bir süre sonra Ocak 1580’de yıktırıldı. Rasahathanenin yıktırılma sebebi kesin olarak bilinmese de 1577 yılında gözlenen kuyrukluyıldızın ve 1578 yılında meydana gelen veba salgınının devamında uğursuzluk ile ilişkilendirilmesinin rol oynadığı iddia edilmektedir. Bazı kaynaklar ise bilime muhalif bir tarikatın yıkım kararının alınmasında etkili olduğunu belirtmektedir. Kimi kaynaklara göre de yaptığı yanlış bir tahmin nedeniyle padişahı sinirlendirmiş ve bu nedenle rasathane yıkılmıştır. İddialar muhtelif ve cevap da tarihe gömülmüş durumda.

Takiyüddin’in çalışmalarından bir örnek. Osmanlılarda otomatik makineler üzerine ilk eseri o yazmıştır.

Neyse ki, Takiyüddin keşiflerinin ve icatlarının kayıtlarını tutup, bunları yayınlamıştır. Toplamda 90 kitabında 24’ü günümüze ulaşmış durumdadır. Takiyüddin 1585 yılında öldü. Çalışmalarının önemi Rönesans dönemi Avrupa’sında fark edildi. Bir çok bilim insanı ve mühendis onun fikirlerini geliştirerek günümüz dünyasına yön verdi.

Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Yola Kadıköy Anadolu Lisesi ile başladım. Ardından gelen tesadüfler, zamanında pek de sevmediğim, matematik ile yolumu kesiştirdi. Sonucunda Marmara Üniversitesinde İng. Matematik öğretmenliğinden mezun oldum. Zaman akıp gitti; bu süreçte ben de çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. Bu esnada da bol bol matematik ile ilgili serzenişlere şahit oldum. Ne yapmalı diye düşünürken, aklıma bu site fikri geldi. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ve özelinde matematiğe ilgiliyi arttırmaktı. Matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarının da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Yolumuz uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu