
Mavi, çoğu insanın huzur ve dinginlikle ilişkilendirdiği renklerden biridir. Yorulduğumuzda masmavi bir denize bakmak ya da yaşadığımız alanlarda mavi tonlarını kullanmak bu yüzden bize rahatlatıcı gelebilir. Ancak mavi rengin adlandırılması, insanlık tarihinde düşündüğümüz kadar eski ve basit bir konu değildir.
En eski edebi metinlere baktığımızda renklerin bugünkünden oldukça farklı biçimlerde tarif edildiğini görürüz. Siyah, beyaz ve kırmızı gibi renkler sıkça karşımıza çıkarken mavi çok daha belirsizdir.
Homeros’un metinlerinde deniz “şarap renginde”, bazı hayvanlar ise bugün alışık olmadığımız renk sözcükleriyle betimlenir. Antik Yunancadaki renk sözcükleri de bugün kullandığımız renk kategorileriyle birebir örtüşmez.
Bu ilginç durum 19. yüzyılda William Gladstone’un dikkatini çekti. Gladstone, 1858’de Homeros’un eserlerindeki renk sözcüklerini incelemeye başladı. Siyah, beyaz, kırmızı, sarı ve yeşille ilişkilendirebileceğimiz çok sayıda ifade buldu. Ancak modern anlamıyla açık bir “mavi” karşılığı göremedi.
Gladstone başlangıçta bunun Homeros’a ya da Antik Yunan kültürüne özgü bir durum olabileceğini düşündü. Daha sonra Lazarus Geiger farklı eski dillerdeki renk sözcüklerini karşılaştırdı ve benzer bir örüntü fark etti. Birçok dil, bugün mavi olarak adlandırdığımız renk alanını uzun süre ayrı bir temel renk sözcüğüyle tanımlamamıştı.
Geiger’in dikkatini çeken asıl nokta ise renk adlarının rastgele ortaya çıkmamasıydı. Birçok dil önce aydınlık ile karanlık arasındaki ayrımı kuruyor, ardından kırmızıya ayrı bir ad veriyordu. Sarı ve yeşil gibi renk kategorileri daha sonra belirginleşiyor, mavi ise çoğu zaman bunlardan sonra ayrı bir renk adı kazanıyordu.
Mavi Neden Geç Adlandırıldı?
Bunun kesin tek bir nedeni yok. Ancak mavinin doğadaki konumu bize önemli bir ipucu veriyor. Gökyüzü ve deniz çevremizdeki en büyük mavi alanları oluşturur. Fakat onların maviliği çoğu zaman bir yüzey pigmentinden kaynaklanmaz. Işığın atmosferde ya da suda etkileşime girmesi onları mavi gösterir.
Buna karşılık güçlü ve kalıcı mavi pigmentlere taşlarda, bitkilerde, hayvanlarda ve insanların kullandığı doğal boyalarda kırmızı, kahverengi ya da sarı kadar sık rastlamayız.

İnsanlar da günlük yaşamlarında ayırmaları gereken özelliklere ad verir. Kanın kırmızı olması, olgun ve olgunlaşmamış meyvelerin farklı renklere sahip olması ya da aydınlık ile karanlığın birbirinden ayrılması günlük yaşamda doğrudan önem taşır.
Bunun ne anlama geldiğini günümüzde de görebiliriz. Örneğin İngilizce, açık ve koyu maviyi “light blue” ve “dark blue” biçiminde aynı temel renk altında toplar. Rusça ise bu iki alan için iki ayrı temel sözcük kullanır: açık mavi için goluboy, koyu mavi için siniy. İngilizce konuşan biri iki rengin farklı olduğunu elbette görür. Ancak dili bu farkı iki ayrı temel renk kategorisine ayırmaz.
Bu noktada daha ilginç bir soru ortaya çıkar. Kullandığımız renk sözcükleri, renkleri ne kadar hızlı ayırt ettiğimizi etkileyebilir mi?
Dil Renkleri Ayırt Etmemizi Etkiler mi?
Jonathan Winawer ve çalışma arkadaşları bu soruyu Rusça ve İngilizce konuşan katılımcılarla sınadı. Araştırmacılar ekranda üç mavi kare gösterdi. Üstteki karenin rengi, alttaki iki kareden biriyle aynıydı. Katılımcılar hangi karenin üsttekiyle eşleştiğini mümkün olduğunca hızlı seçti.
Rusça konuşanların önünde ilginç bir avantaj vardı. Eğer iki mavi ton Rusçadaki goluboy ve siniy sınırının farklı taraflarında yer alıyorsa, katılımcılar doğru cevabı daha hızlı veriyordu. Aynı kategori içinde kalan iki tonu karşılaştırdıklarında bu avantaj ortadan kalkıyordu.
İngilizce konuşanlarda ise aynı kategori sınırı etkisini göstermedi. Onların tepki süresini daha çok iki rengin fiziksel olarak birbirine ne kadar benzediği belirledi.
İngilizce konuşanlar da iki mavi tonu görüyor ve birbirinden ayırabiliyordu. Ancak Rusça konuşanların dili, belirli mavi tonları arasında sürekli bir ayrım yapmalarını gerektiriyordu. Bu ayrım da bazı görevlerde küçük bir hız avantajı sağlıyordu.
Bu yüzden renk algısını yalnızca gözlerimize ya da yalnızca dile bağlayamayız. Gözlerimiz görünür ışığın çok geniş bir bölümündeki tonları birbirinden ayırt eder. Dil ise bu kesintisiz renk dünyasının içine sınırlar çizer ve bazı tonları aynı ad altında toplarken bazılarını birbirinden ayırır. Belki de gelecekte yaşayan insanlar bugün ikisine de “kırmızı” dediğimiz iki tonu ayrı renkler olarak adlandıracak.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Winawer, J. ve ark. (2007). “Russian blues reveal effects of language on color discrimination.” Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(19), 7780–7785.
- There’s Evidence Humans Didn’t Actually See Blue Until Modern Times. Yayınlanma tarihi: 7 Nisan 2018. Bağlantı: There’s Evidence Humans Didn’t Actually See Blue Until Modern Times/
- Roberson, Debi & Davidoff, Jules & Davies, Ian & Shapiro, Laura. (2006). Colour categories and category acquisition in Himba and English. 10.1075/z.pics2.14rob.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel



