Isaac Newton denildiğinde akla yerçekimi, Charles Darwin denildiğinde evrim, Albert Einstein denildiğinde de görelilik gelir. Alexander von Humboldt denildiği zaman da akla gelmesi gereken şey ekoloji ve doğa olacaktır.
Bir zamanlar kâşifler, dünyanın uzak bölgelerine gidip yüksek dağlara ve zirvelere yalnızca adrenalin yaşamak ya da sınırlarını zorlamak için tırmanmazdı. Onları harekete geçiren asıl güç, bilinmeyeni keşfetme arzusuydu. Bu kâşifler arasında, aynı zamanda parlak bir bilim insanı olan en önemli isim kuşkusuz Alman bilgin Alexander von Humboldt’tu. Onun adı, gerçek bir doğa bilimciyle eş anlamlı hâle gelmişti.
Günümüzde neredeyse hiç anılmasa da kendi döneminde, yirminci yüzyılda Albert Einstein’ın sahip olduğu şöhrete benzer bir ün kazanmıştı. Popülerliğinin zirvesinde olduğu dönemde, çağdaş kaynaklara göre yalnızca Napolyon ondan daha tanınmıştı.
Kısaca Alexander von Humboldt Kimdir?
Alexander von Humboldt’un yaşam öyküsü başlı başına ilgi çekicidir. Kendisi ve aynı zamanda çok başarılı bir bilim insanı ve siyasetçi olan kardeşi Wilhelm, Berlin’de varlıklı bir ailede büyüdü. Babaları Prusya ordusunda subaydı.
Anneleri ise zengin ve soylu bir aileden geliyordu. Bu nedenle maddi açıdan oldukça iyi koşullara sahiptiler. Babalarının erken ölümü üzerine anneleri, oğullarının mümkün olan en iyi eğitimi almasını sağlamak için dönemin en iyi özel öğretmenlerini tuttu.
Anneleri, oğullarının devlet adamı olarak parlak kariyerler yapmasını istiyordu. Ancak 1796’da ölmesi, gençleri onun beklentilerini gerçekleştirme baskısından kurtardı. İki kardeşten küçük olan Alexander, uzak diyarlara yapılan yolculukların anlatılarına her zaman hayranlık duymuştu.
Bu nedenle kısa sürede böyle bir keşif gezisine katılmaya karar verdi. Kendisine miras kalan servet sayesinde yolculuğunu finanse etmekte hiçbir zorluk yaşamadı. Bundan sonra yapılması gereken tek şey keşif gezisini organize etmekti. Ancak iki yüzyıldan daha uzun bir süre önce bu, hiç de kolay bir iş değildi.
Bu tür keşif gezileri hakkında mümkün olduğunca çok şey öğrenmek için, aralarında efsanevi yolculuklarında James Cook’a eşlik eden bilim insanlarının da bulunduğu kişilerle tanıştı. Ayrıca Avrupa’yı dolaşarak birçok bilim insanıyla görüştü.
Alexander von Humboldt Doğanın Kurallarını Anlamamızı Sağladı
Bugün kulağa şaşırtıcı gelse de o dönemde en radikal keşiflerin yapıldığı alan jeolojiydi. Alexander, yirmi üç yaşında bir maden akademisinde resmi eğitimini tamamladı ve maden müfettişi oldu. Madenlerde geçirdiği yıllar boyunca özellikle güvenlik alanında çalışma koşullarını iyileştiren pek çok yenilik yaptı. Bu nedenle madenciler arasında oldukça seviliyordu.
Alexander’ın yaşamının en önemli yılları, on dokuzuncu yüzyıla geçiş döneminde geçti. 1799 ile 1804 yılları arasında, Fransız botanikçi Aimé Bonpland ile birlikte o dönemde büyük ölçüde “vahşi” kabul edilen Güney Amerika’nın geniş bir bölümünü dolaştı.
Bu yolculuk sırasında bugün Venezuela, Kolombiya, Ekvador, Peru, Meksika ve Küba olarak bilinen bölgeleri karadan geçtiler. Yaklaşık beş yıl süren bu keşif gezisi, bilimsel gözlem ve araştırmalarla dolu kapsamlı bir yolculuktu.
Seyahatleri sırasında Alexander, arkadaşlarına ve ailesine sürekli mektuplar gönderdi. Bu mektuplarda ilgi çekici anlatılar yer alıyordu. Avrupa gazeteleri bu yazıları büyük bir heyecanla özetleyerek yayımladı. Böylece halk, onun maceralarını gerçekleşmesinden birkaç ay sonra da olsa takip edebildi.
Avrupa’ya döndüğünde yanında 60.000’den fazla bitki örneği ve o zamana kadar bilinmeyen birçok hayvan getirdi. Ancak en çok ün kazandıran başarısı, Chimborazo yanardağına tırmanışı oldu. Bu tırmanışın hikâyesi Avrupa kamuoyunu adeta büyüledi.
Ancak bu tırmanış yalnızca büyük bir macera değil, aynı zamanda ciddi bir bilimsel keşifti. Humboldt, dönüşünde yayımladığı eserinde dağın coğrafyasını ve bitki ile hayvan yaşamını ayrıntılı biçimde anlattı. Farklı yüksekliklerde çevre koşullarının nasıl değiştiğini ve bunun hangi bitki ve hayvan türlerinin yaşayabileceğini nasıl etkilediğini özellikle inceledi. Bu çalışma, benzer birçok bilimsel araştırmanın temelini oluşturdu.
O dönemde insanın bu kadar yüksek yerlere çıkıp hayatta kalıp kalamayacağı bile kesin değildi. Ancak Humboldt fiziksel olarak oldukça güçlüydü. Kendi bedeni üzerinde deney yapmaya alışkın olduğu için bu tırmanıştan çekinmedi. Tırmanışla ilgili anlatımları, onu gerçek anlamda üne kavuşturan unsur oldu.
Alexander von Humboldt ve Kozmos
Humboldt, Bonpland ve yerel bir rehber 6268 metre yüksekliğindeki zirveye ulaşamadı. Buna rağmen 5875 metreye çıkmaları bir rekor anlamına geliyordu. Çünkü o zamana kadar kimsenin daha yükseğe tırmandığı kaydedilmemişti.
Avrupa’ya döndükten sonra Humboldt, beş yıl süren yolculuğunda keşfettiği ve öğrendiği her şeyi yazıya döktü. Sonraki yirmi yıl boyunca çok sayıda kitap ve inceleme kaleme aldı. Bu eserler büyük bir ilgiyle karşılandı ve geniş bir okur kitlesi edindi.
Alexander von Humboldt’un en ünlü hayranlarından biri Charles Darwin’di. Darwin, Beagle gemisiyle yaptığı ünlü yolculuk sırasında Humboldt’un seyahat anlatılarını yanında taşıdı ve Güney Amerika’nın henüz yeterince keşfedilmemiş bölgelerinde adeta bir rehber olarak kullandı. Brezilya’ya ulaştığında günlüğüne şu notu düştü: “Ona her zaman hayrandım; şimdi ise ona tapıyorum.”
Sonuç olarak
Günümüzde birçok bilim dalı, onun sırtında bir çantayla gerçekleştirdiği doğa gezilerine büyük ölçüde borçludur. Ralph Waldo Emerson onun için, “Tüm Fransız akademisi onun ayakkabılarıyla seyahat etti” demiştir.
Kaynaklar ve İleri Okumalar: Alexander von Humboldt. The groundbreaking naturalist who bankrupted himself to share his life’s work. Yayınlanma tarihi: 27 Ağustos 2024. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAO.mwhtgcwxd
Matematiksel
