Yoğun bir günün ardından parkta yürümek, ağaçların arasında oturmak ya da denizi seyretmek çoğu insana iyi gelir. Bazen küçük bir yeşil alan bile şehir hayatının gürültüsünden uzaklaşmamıza yeter. Peki bunun nedeni yalnızca doğanın güzel görünmesi mi? Yoksa doğaya duyduğumuz yakınlığın daha derin, hatta biyolojik bir temeli mi var?
Biyofili hipotezi, insanların canlılara ve doğal ortamlara yönelme eğiliminin kısmen doğuştan geldiğini öne sürer.
Biyofili Hipotezi Nedir?
“Biyofili” sözcüğü, yaşam anlamına gelen “bios” ile sevgi ve yakınlık anlamındaki “philia” sözcüklerinden oluşur. Kavramı ilk kullanan isimlerden biri, insanın canlı olana duyduğu sevgiyi inceleyen sosyal psikolog Erich Fromm’du. Fromm, biyofiliyi hayata ve canlı olan her şeye karşı duyulan güçlü yakınlık olarak tanımladı.
Biyolog Edward O. Wilson ise kavrama farklı bir boyut kazandırdı. Wilson, 1984 yılında yayımladığı Biophilia adlı kitabında insanların yaşama ve canlılıkla ilişkili süreçlere yönelme eğiliminin doğuştan gelebileceğini savundu. Ona göre insan zihni, milyonlarca yıl boyunca doğal çevre içinde şekillendi. Bu nedenle doğayı yalnızca güzel bulduğumuz için değil, biyolojik geçmişimizin izlerini taşıdığımız için de arıyor olabiliriz.
Bu düşünce zamanla biyofili hipotezi adını aldı. Hipotez, bütün insanların doğayı aynı ölçüde sevdiğini söylemez. Doğayla bağ kurmaya yatkınlığımızın biyolojik bir temeli olabileceğini, ancak kültürün ve kişisel deneyimlerin bu eğilimin nasıl ortaya çıkacağını etkilediğini öne sürer.
Doğaya Duyduğumuz Yakınlık Genlerden mi Geliyor?
Bazı insanlar boş zaman bulur bulmaz ormana, deniz kıyısına ya da parka gitmek ister. Bazıları ise şehir merkezinde kendini daha rahat hisseder. Bu farklılıkların ne kadarı yetiştiğimiz çevreden, ne kadarı genetik özelliklerimizden kaynaklanıyor?
Araştırmacılar bu soruyu yanıtlamak için Birleşik Krallık’ta yaşayan 2.306 tek ve çift yumurta ikizini inceledi. Tek yumurta ikizleri genlerinin neredeyse tamamını, çift yumurta ikizleri ise ortalama yarısını paylaşır. Bu nedenle iki grup arasındaki benzerlikleri karşılaştırmak, bir özelliğin kalıtsal yönü hakkında fikir verir.
Araştırma sonucunda insanların doğaya yakınlık düzeyleri arasındaki farklılığın yaklaşık yüzde 46’sı genetik etkenlerle ilişkilendirildi. Kamusal doğal alanları ziyaret etme sıklığında bu oran yüzde 48, bahçeye gitme sıklığında yüzde 34 ve bahçede geçirilen sürede yüzde 38 olarak hesaplandı. Tek yumurta ikizleri, doğaya yönelme konusunda çift yumurta ikizlerinden daha fazla benzerlik gösteriyordu.
Ancak bu yüzdeleri doğru yorumlamak gerekiyor. “Doğa sevgimizin yüzde 46’sı genlerden gelir” demek hatalıdır. Bu oran, araştırmaya katılan insanlar arasındaki farklılığın ne kadarını genetik çeşitliliğin açıklayabildiğini gösterir. Ayrıca genetik etki, bir özelliğin değişmez olduğu anlamına gelmez.
Nitekim araştırmada çevresel ve kişisel etkenler, incelenen özelliklerdeki farklılığın yarısından fazlasını açıklıyordu. Çocuklukta yaşanan doğa deneyimleri, aile alışkanlıkları, eğitim, yaşanılan bölge ve yeşil alanlara ulaşma imkânı doğayla kurduğumuz ilişkiyi şekillendiriyor.
Doğa İnsan Zihnini Nasıl Etkiliyor?
Biyofili hipotezi yalnızca neden doğaya yöneldiğimizi değil, doğal ortamlarda neden daha iyi hissettiğimizi de açıklamaya çalışır. Bu konuda eldeki en kapsamlı bulgulardan biri, 2022 yılında yayımlanan bir meta-analizden geliyor.
Araştırmacılar, doğal ve kentsel ortamların insanlar üzerindeki duygusal etkilerini karşılaştıran 49 deneysel çalışmayı bir araya getirdi. Bu çalışmalar toplam 3.201 yetişkini kapsıyordu. Sonuçlar, doğal ortamlara maruz kalmanın olumlu duyguları artırdığını ve olumsuz duyguları azalttığını gösterdi. Araştırmacılar her iki etkiyi de orta ile yüksek düzey arasında değerlendirdi.
Üstelik gerçek bir doğal ortamda bulunmak, laboratuvarda doğa fotoğraflarına veya videolarına bakmaktan daha tutarlı sonuçlar verdi. Bunun olası nedeni, doğanın yalnızca görme duyusuna seslenmemesidir. Kuş sesleri, yaprakların hareketi, havanın kokusu ve zeminin dokusu bir araya gelerek çok duyulu bir deneyim oluşturur.
Doğal ortamlar dikkatimizi şehirdeki trafik, reklamlar ve sürekli değişen uyaranlar kadar zorlamaz. Bunun yerine zihnimizi yormadan ilgimizi çeken sesler, hareketler ve biçimler sunar. Dikkat yenilenmesi kuramı, bu sürecin zihinsel yorgunluğu azaltmaya yardımcı olduğunu öne sürer.
Biyofilik Tasarım Doğayı Günlük Yaşama Taşıyor
Modern yaşamın büyük bölümü evlerde, okullarda, ofislerde ve diğer kapalı alanlarda geçiyor. Biyofilik tasarım, doğayla kurduğumuz bağı bu yapılara taşımayı amaçlar. Doğal ışık, dışarıdaki yeşil alanı gösteren pencereler, bitkiler, su öğeleri, ahşap ve taş gibi malzemeler bu yaklaşımın parçalarıdır.
Ancak bir odaya birkaç saksı yerleştirmek, tek başına daha sağlıklı veya daha verimli bir ortam yaratmayı garanti etmez. Araştırmalar, gerçek doğa deneyiminin yalnızca doğa görüntülerinden daha etkili olduğunu gösteriyor. Bu nedenle iyi bir biyofilik tasarım, doğayı dekor olarak kullanmanın ötesine geçmeli ve insanlara doğal ışık, temiz hava, açık alan ve farklı duyusal deneyimler sunmalıdır.
Herkesin ormana ya da deniz kıyısına kolayca ulaşma şansı yoktur. Yine de yakınlardaki bir parkta yürümek, bahçeyle ilgilenmek veya gün içinde ağaçların bulunduğu bir alanda zaman geçirmek doğayla kurulan bağı canlı tutar. Genlerimiz bu ilişkinin başlangıç noktasını etkilese de yaşadığımız çevre ve günlük seçimlerimiz hikâyenin geri kalanını yazmaya devam eder.
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- Why do we love the great outdoors? New research shows part of the answer is in our genes. Yayınlanma tarihi: 9 Şubat 2022. Kaynak site: We Forum. Bağlantı: Why do we love the great outdoors? New research shows part of the answer is in our genes
- Gaekwad JS, Sal Moslehian A, Roös PB, Walker A. A Meta-Analysis of Emotional Evidence for the Biophilia Hypothesis and Implications for Biophilic Design. Front Psychol. 2022 May 27;13:750245. doi: 10.3389/fpsyg.2022.750245. PMID: 35693493; PMCID: PMC9186521.
- Rogers, Kara. “biophilia hypothesis”. Encyclopedia Britannica, 5 May. 2024, https://www.britannica.com/science/biophilia-hypothesis. Accessed 27 July 2024.
- Chang CC, Cox DTC, Fan Q, Nghiem TPL, Tan CLY. Oh RRY, Lin BB, Shanahan DF, Fuller RA, Gaston KJ, Carrasco LR. People’s desire to be in nature and how they experience it are partially heritable. PLoS Biol. 2022 Feb 3;20(2):e3001500. doi: 10.1371/journal.pbio.3001500. PMID: 35113853; PMCID: PMC8812842.
Matematiksel
