
Günlük yaşamımızı saatlere göre düzenliyoruz. Bir günü 24 saate, bir saati 60 dakikaya ve bir dakikayı 60 saniyeye ayırıyoruz. Oysa matematiksel açıdan bunlar zorunlu seçimler değil. Günümüzün onluk sayı sistemine uygun olarak günü 10 saate, saati 100 dakikaya da bölebilirdik.
Peki, neden 24 ve 60 sayılarını kullanıyoruz? Bu sorunun yanıtı için dört bin yılı aşkın bir geçmişe, gitmemiz gerekiyor.
Bir Gün Neden 24 Saat?
İnsanlar zamanı ölçmeye başlamadan çok önce doğa, onlara belirli döngüler sunuyordu. Güneş’in doğup batması, Ay’ın evreleri ve mevsimlerin değişmesi, zamanın akışını takip etmeyi sağlıyordu. Ancak bir günü daha küçük parçalara ayırmak, insanların kendi ihtiyaçları doğrultusunda geliştirdiği bir düşünceydi.
Bugün kullandığımız 24 saatlik sistemin kökeni eski Mısır’a uzanıyor. Mısırlılar gündüzü ve geceyi ayrı ayrı 12 bölüme ayırıyordu. Gündüz saatlerini Güneş’in oluşturduğu gölgeler yardımıyla, gece saatlerini ise yıldızları gözlemleyerek belirliyorlardı.
Bu sistemin en eski izleri yaklaşık MÖ 2000 yıllarına kadar uzanıyor. Araştırmacılar, o döneme ait bazı tabutların iç yüzeylerinde yıldız tabloları buldu. Bu tablolar, Mısırlıların gökyüzündeki belirli yıldızları kullanarak gece boyunca geçen zamanı takip ettiğini gösteriyor.
Mısırlılar, gece boyunca zamanı takip etmek için dekan adını verdikleri yıldızları ve yıldız gruplarını gözlemliyordu. Bu yıldızların yılın farklı dönemlerinde yaklaşık on günlük aralıklarla gökyüzünde belirmesini takvimlerini düzenlemek için kullanıyor, gece boyunca değişen konumlarından da saati belirlerken yararlanıyorlardı.
Astronomi tarihçileri Sarah Symons ve Robert Cockcroft’un da ele aldığı eski Mısır yıldız saatleri, dekanların hem takvim düzeninde hem de gece saatlerinin belirlenmesinde nasıl kullanıldığını gösteriyor. Ancak Mısırlıların neden özellikle 12 sayısını seçtiği konusunda tarihçiler arasında kesin bir görüş birliği bulunmuyor.

Bir Saat Neden 60 Dakika?
Günün 24 saate bölünmesinde eski Mısırlıların zaman ölçme geleneği önemli bir rol oynadı. Saatlerin 60 dakikaya ve dakikaların 60 saniyeye ayrılmasının kökeni Mezopotamya matematiğine uzanır.
Babilliler, bugün kullandığımız 10 tabanlı sistemden farklı olarak 60 tabanlı bir sayı sistemi geliştirdi. Biz sayıları 10’un kuvvetlerine göre yazarken Babilli matematikçiler 60’ın kuvvetlerinden yararlanıyordu. Örneğin bizim sistemimizde basamak değerleri 1, 10, 100 ve 1000 biçiminde ilerlerken Babil sisteminde 1, 60, 3600 ve 216.000 olarak ilerliyordu.
Peki, Babilliler neden 60 sayısını tercih etti? Bu sorunun kesin bir yanıtı yok. Ancak 60’ın matematiksel özellikleri, bu sistemin hesaplamalarda neden kullanışlı olduğunu açıklıyor.
Çünkü 60, birçok sayıya kalansız bölünür. Örneğin 60’ın yarısı 30, üçte biri 20, dörtte biri 15, beşte biri 12 ve altıda biri 10’dur. Bu özellik, özellikle kesirlerle yapılan işlemleri kolaylaştırıyordu.
Babilli matematikçiler 60 tabanlı sistemi astronomik hesaplamalarda da kullandı. Gök cisimlerinin hareketlerini ve konumlarını incelemek için hazırladıkları tablolar, sonraki uygarlıkların matematik ve astronomi çalışmalarını etkiledi.
Antik Yunan astronomları bu hesaplama geleneğini benimsedi. MS 2. yüzyılda yaşayan Batlamyus, Almagest adlı eserinde açıları ve astronomik büyüklükleri 60’lık alt bölümlerle ifade etti. Böylece bir büyüklüğü önce 60’a, ardından elde edilen parçaları yeniden 60’a bölme yöntemi astronomide yaygınlaştı.
Dakika ve saniye sözcüklerinin kökeni de bu bölme işlemine dayanır. Latince pars minuta prima ifadesi ilk küçük parça, pars minuta secunda ise ikinci küçük parça anlamına gelir. Zamanla bu ifadeler dakika ve saniye adlarını aldı.
Eski Mısırlılar ve Babilliler zaman ölçümünün temellerini atarken, sonraki yüzyıllarda bilim insanları giderek daha hassas saatler geliştirdi. Ancak zaman ölçümündeki asıl değişim, saniyeyi Dünya’nın dönüşüne göre tanımlamaktan vazgeçmemizle yaşandı. Çünkü Dünya’nın dönüş hızı bütünüyle sabit değil.
Bugün bilim insanları saniyeyi sezyum atomunun belirli bir enerji geçişinin frekansına göre tanımlıyor. Üstelik yeni nesil atom saatleri, bu tanımı gelecekte yeniden değiştirebilir. Peki, bir saniyenin ne kadar uzun olduğunu gerçekten biliyor muyuz?
Güncel Araştırmalar Eski Saatler Hakkında Ne Söylüyor?
Eski uygarlıkların zamanı nasıl ölçtüğünü anlamak için yalnızca yazılı kaynaklara bakmıyoruz. Arkeologların ortaya çıkardığı güneş saatleri, su saatleri ve yıldız tabloları da geçmişte insanların zamanı nasıl takip ettiğine ilişkin önemli bilgiler sunuyor.

Örneğin Basel Üniversitesi’nden araştırmacılar, 2013 yılında Mısır’daki Krallar Vadisi’nde yaklaşık 3.000 yıllık bir güneş saati buldu. Kireç taşı üzerine çizilmiş çizgiler, Güneş’in oluşturduğu gölgenin gün boyunca izlediği yolu takip etmeye yarıyordu.
Araştırmacı Larisa Vodolazhskaya, 2025 yılında yayımladığı çalışmada bu buluntunun geometrik yapısını yeniden inceledi. Çizgilerin konumlarını ve açılarını karşılaştırarak saatin eğimli bir gölge çubuğuyla çalışmış olabileceğini ileri sürdü. Ayrıca bu düzenin, eski Mısırlıların kullandığı başka güneş saatleriyle ilişkili olabileceğini gösteren bir model geliştirdi.
Bu yorum henüz kesinlik kazanmadı. Ancak araştırma, eski Mısırlıların zamanı ölçmek için geliştirdiği araçların geometrik özelliklerini daha ayrıntılı incelememizi sağlıyor.
Bugün zamanı atom saatleriyle son derece hassas biçimde ölçüyoruz. Buna rağmen bir günü 24 saate, bir saati 60 dakikaya bölmeyi sürdürüyoruz. Çünkü bu düzen yalnızca matematiksel bir tercih değil, binlerce yıllık astronomi ve zaman ölçme geleneğinin mirası.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Why is a minute divided into. 60 seconds, an hour into. 60 minutes, yet there are only 24 hours in a day. Yayınlanma tarihi: 5 Mart 2007; Bağlantı: https://www.scientificamerican.com
- Vodolazhskaya, L. N. (2025). On the Reconstruction of an Ancient Egyptian Sundial from Archaeological Excavations in the Valley of the Kings
Matematiksel






