Gökyüzü Koordinatları: Bir Gök Cisminin Yerini Nasıl Hesaplayabilirsiniz?

Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlarken, onun coğrafi koordinatları verilir. Başka koordinat sistemleri de kullanılmakla beraber, genellikle enlem ve boylam koordinat sistemi kullanılır. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. Ama biraz daha farklıdır…

Bir küre üzerindeki bir noktayı belirtirken küresel koordinatların kullanıldığını biliyoruz. Enlem ya da boylam kavramlarını az ya da çok bildiğimiz için, küresel koordinatlara pek de yabancı sayılmayız. Yer’den baktığımızda, gökyüzü de merkezinde dünyanın bulunduğu dev bir küre gibi görünür. Bu yüzden, eski çağlarda insanlar yanılmış, kendilerini Evren’in merkezine yerleştirmişlerdir.

Okuma Önerisi: Kartezyen mi, Polar mı? Bize Hangi Koordinat Lazım?

Gökyüzü Koordinatları Nasıl İsimlendirilir?

Gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil, dik açıklık ve sağ açıklık olarak adlandırılır. Yerküreyle karşılaştırırsak dik açıklık enleme, sağ açıklık boylama karşılık gelir. Yerkürenin ekvatoruyla, gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir.

Yer ekvatoru 0°, Kuzey Kutbu +90°. Güney Kutbu -90° enlemdedir. Gökyüzünde de durum benzerdir. Gök ekvatoru 0° dik açıklık, güney gök kutbu da -90° dik açıklıktadır. Yani, dik açıklık değerleri de -90° ile +90° arasında olabilir.

Gökyüzü Koordinatları: Bir Gök Cisminin Yerini Nasıl Hesaplayabilirsiniz?

Sağ açıklık ise yukarıda da değindiğimiz gibi, yerküre üzerindeki boylamlara benzetilebilir. Ondan ayrılan yönü değerlerinin derece yerine saat olarak verilmesidir.

Gökyüzü Koordinatları: Bir Gök Cisminin Yerini Nasıl Hesaplayabilirsiniz?
Gökyüzü koordinatları sağ açıklık ve dik açıklıkla ifade edilir.

Dünya ekseni çevresinde günde bir kez döner. Bundan dolayı gökyüzü bizim çevremizde dev bir saat gibi 24 saatte bir dönüyor görünür. Sağ açıklık değerleri de sıfırla 24 arasındadır. Yani gökyüzü her saat, bir saat sağ açıklık kadar döner.

Şimdi, sağ açıklık ve dik açıklık koordinatlarını bir süre için unutalım ve gökyüzünü yerküre üzerinde bulunduğumuz noktadan gördüğümüz gibi ele alalım. Bu şekilde bir gökcisminin konumunu nasıl tanımlarız ona bir bakalım.

Gökyüzü Koordinatları: Bir Gök Cisminin Yerini Nasıl Hesaplayabilirsiniz?
Gözlemcinin konumuna göre değişen yükselim ve meridyen koordinatları

Gökyüzü, merkezinde bulunduğumuz bir kubbe gibi görünür. Bu kubbenin tam tepesine başucu denir. Başucunu 90°, ufku 0° kabul edersek, karşımıza yeni bir koordinat sistemi çıkar. Ancak bu koordinat sistemi, gökyüzüyle birlikte dönmez, sadece gözlemcinin konumuna bağlıdır.

Yükselim ve Meridyen

Bu koordinat sisteminde, bir gökcisminin konumu, yine iki koordinatla verilir. Bunlar yükselim ve meridyendir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Meridyen ise yerküredeki boylamlara benzetilebilir; yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni kuzey kutbundan (Kutupyıldızı’ndan) geçer.

Meridyen değerleri 0° ile 360° arasındadır. Doğal olarak, Dünya döndükçe bir gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, belli bir anın söz konusu olması gerekir.

Kutupyıldızı’nın yükselimi ve meridyeni değişmez. Elbette onun tam kutup noktasında olduğunu varsayarsak. Kutupyıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 40°; ekvatordaki bir gözlemci için 0°, kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 90°’dir.

Gökyüzünde Açıları Nasıl Ölçeriz?

Eliniz yer zaman yanınızda taşıdığınız bir “astronomi aletidir”. Kolunuzu dirseğinizi kırmadan kaldırdığınızda, yumruğunuz 10, karışınız 20, parmağınızsa yaklaşık 1 derece görünür. Elbette bu değerler kişiden kişiye değişir, ama bu yöntem özellikle gökyüzündeki bir cismin konumunu bir arkadaşınıza tarif ederken çok işe yarar.

Gökyüzü Koordinatları: Bir Gök Cisminin Yerini Nasıl Hesaplayabilirsiniz?

Gökyüzünde basit açı ölçümü bazen hayat kurtarıcı da olabilir. Örneğin bir kamp esnasında uzun bir yürüyüşe çıktınız ve hava kararmadan geri dönmeniz gerekiyor ise Güneş’in ne zaman batacağını hesaplayarak karar verebilirsiniz.

Eğer kamp yerine iki saatlik bir yürüyüş mesafesindeyseniz ve Güneş’in batmasına iki saat kaldıysa geri dönüş zamanı geldi demektir.

Burada bilmeniz gereken, yumruğunuzun ya da karışınızın açısal olarak genişliği ve Güneş’in (ve tüm gökyüzünün) saatte 15 derece kadar döndüğü. Güneş ufuktan üç yumruk genişliği kadar yüksekteyse, batmasına yaklaşık iki saat kalmıştır.

Matematiksel

Kaynak
Alp Akoğlu; Gökyüzü Gözlemciliği; Tübitak Yayınları

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu