ZİHİN AÇAN YAZILAR

Saçmalık Saptamak İçin 10 Temel Soru

Astrofizikçi Carl Sagan, “Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı”nı 1995 yılında yayımladı. Sagan’ın bu kitabı ile beraber “Saçmalık Saptama Kiti” denilen şey doğdu.

Devamında bilim yazarı Michael Shermer bu konuyu ele aldı ve doğru bilgiyle yanlış bilgiyi ayırt etmeye yarayan on soru belirledi.

Saçmalık saptamak için sorulmasını gereken sorular

1. İddianın kaynağı ne denli güvenilirdir?

2. İddia sahibi sıklıkla benzer iddialarda bulunur mu?

3. İddia başka kaynaklarca doğrulanmış mı?

4. İddia hayatın olağan akışıyla uyumlu mu?

5. Herhangi biri bu iddianın aksini kanıtlamaya çalıştı mı? Yoksa yalnızca bu iddiayı destekleyici kanıtlar mı araştırıldı?

6. Kanıtların büyük kısmı, iddia sahibinin vardığı sonucu mu yoksa bir başka sonucu mu gösteriyor?

7. İddia sahibi, kabul görmüş akılcı/bilimsel kurallar ve araştırma yöntemleriyle mi çalışıyor? Yahut istediği sonuca ulaşabilmek için bu kural ve yöntemleri bir yana mı bırakmış?

8. İddia sahibi gözleme dayalı olguya bir açıklama mı getiriyor, yoksa yalnızca mevcut açıklamayı mı reddediyor?

9. Eğer iddia sahibi yeni bir açıklama sunuyorsa, bu yeni açıklama önceki açıklamaya göre daha geniş bilgi içeriyor mu?

10. İddia sahibinin kişisel inanışları ya da önyargıları bu iddiasında etkili mi?

Michael Shermer bu başlıkları üniversitede verdiği “Kuşkuculuk 101” derslerinde işliyor. Devamını onun cümleleri ile size aktaralım…

***

Eğer gelecek on yıl içinde nelerin ortaya çıkacağını bilmiyorsam, öğrencilerime eleştirel düşünmeyi nasıl öğreteceğim? Böyle durumlarda sorabilecekleri bazı temel sorular gibi, önemli püf noktaları nelerdir?

Ve böylece ilk sorular ortaya çıktı: İddianın kaynağı ne denli güvenilir? İddia ne kadar güvenilir? İddianın kanıtı nedir? Bu kanıt ne denli niteliklidir? İddia nereden çıktı? Bunu kim söyledi? Doğruluğuna güvenilir bir yayın kanalından mı yoksa bir tür kurmaca haber sayfasından mı? Demek istediğim şu ki, kaynak gerçekten önemlidir.

Herhangi bir insan bu iddianın aksini kanıtlamayı denedi mi? Bu son derece önemli. Çünkü herkes kendisinin haklı olduğunu düşünür ve her internet sayfası bu ürüne yahut şu fikre ait referanslara sahiptir. Mesele, seni destekleyenlerin ne düşündüğü değildir. Seninle aynı fikirde olmayan insanların ne düşünüyorlar?

Herhangi bir insan, senin teorini çürütmek amacıyla deney yaptı mı? Bilimde iş bundan ibarettir.

Karl Popper bunu “Yanlışlanabilirlik İlkesiolarak adlandırır; herhangi bir teorinin doğru olduğunu kanıtlayamayız fakat yanlış olduğunu kanıtlayan bir deney yoluyla aksini gösterebiliriz.

İddia sahibinin kişisel inancı bu iddiasında etkili mi? Çünkü elbette hepimizin kişisel fikirleri ve inanışları var. Siyasi inanışım, dini inanışım, ideolojim beni etkileyebilir. Bu o iddianın yanlış olduğu anlamına gelmez. Fakat yine de, o kişinin bir gündemi olduğunu bilmek iyi bir şeydir.

Ortaya atılan yeni iddia, eski iddianın içerdiğinden daha kapsamlı bilgi sunuyor ve eski iddianın açıklayamadığı bazı aykırılıkları aydınlatabiliyor mu? Mevcut teoriler pek çok şeyi gayet iyi açıklıyor. Fakat her şeyi değil. Bu yüzden de daima açıklayamadığımız aykırılıklar vardır. la, tüm eski teorileri, tanımlamaları ve eski teorinin açıklayamadığı bazı aykırılıkları aydınlatan yeni bir teori ortaya çıkmış olabilir. Fakat yine de bunu teyit etmemiz gerekir.

İddia sahibi kişi, bilimin/o alanın kuralları doğrultusunda hareket ediyor mu? Çünkü eğer eğitiminiz yoksa, o bulundukları noktaya ulaşan insanların geçmişte hangi hataları yaptıklarını bilmiyorsunuz demektir. Ve bu geçmiş deneyimleri bilmeden başlamanız, pek çok hata yapacağınız anlamına gelir.

***

Tüm bunlar iyi bir saçmalık saptamak için bilinmesi gereken şeylerdir. Bilim dünyanın işleyişini kavramak için keşfedilmiş en iyi araçtır, bilimi sevmeniz dileğimizle…

Göz atmanızı öneririz…

Carl Sagan: Garajımdaki Ejder

İleri okumalar: https://bigthink.com/videos/michael-shermer-basic-questions-for-improving-critical-thinking-skills

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu