Kilogram Tanımının Planck Sabitine Dayalı Olması Ne Anlama Geliyor?

130 yıldır kullandığımız kilogramın tanımı Mayıs 2019’dan beri kuantum fiziğinde temel bir sabit olan Planck sabiti cinsinden tanımlanmaya başladı. Bu yeni tanım sayesinde, kilogram şu ana kadar kullandığımız kütle birimlerinin hepsinden daha doğru. Peki ama bu tam olarak ne anlama geliyor. Gelin bu yazıda kısaca bunu anlamaya çalışalım. Ancak öncelikle kilogramın hayatımıza nasıl dahil olduğunu anımsayalım.

Kilogramın Kısa Tarihçesi

Antik çağlardan Rönesans’a kadar bütün eski dünya halkları ağırlık ölçümünde bir standardı yakalayamamıştı. Sorun ölçme eyleminde kullanılan birimlerin kafa karıştırmasıydı. Ağırlık birimlerindeki ölçüsüzlük sadece ticareti değil kültürel hayatı da etkiliyordu. Adalet kavramının ölçmek eylemi ve terazi aletiyle olan simgeleşmesi de bu yüzdendir. Doğru tartmak, adaletli olmak demektir.

Sonunda bu sorun Fransız devrimi esnasında çözülecekti. Devrimcilerin ilk işlerinden biri, ölçü birimlerinin standartlaştırılması için çalışma başlatmak oldu. İlk büyük karar metrenin bir standarta bağlanması oldu. 1795 yılında da bir santimetre küp saf suyun ağırlığı gram olarak kabul edildi. Latincedeki en küçük ağırlık anlamına gelen kelime yeni ölçü sisteminin temel birimi oldu. Gram belirlendikten sonra bir üst birime gerek vardı. “Kilogram” gramın bin misli oldu. Kilogram da suya bağlı tanımlandı ve bir desimetreküp suyun ağırlığına eşitlendi. 

Ancak ilerleyen süreçte bir ağırlık birimini suya bağlı olarak tanımlamanın bazı sorunlara neden olduğunu fark ettik. Bugün “Le Grand K” (daha bilinen adıyla büyük K) olarak bilinen ilk emsal kilogram 1799 yılında tamamı platinden yapıldı. Dünya üzerindeki kullanılan bütün ölçü birimleri artık bu emsal ağırlığa göre üretilebilecekti. Daha sonra kırk adet kopya, daha önceden sipariş veren ülkelere dağıtıldı. Bu kopyalarında kopyaları yapılarak kilogram dünya genelinde bir standarta kavuştu.

Bu kopyaların, her 40 yılda bir Paris’de bulunan merkeze gönderilmesi ve aslı ile karşılaştırılması karara bağlandı. Bu doğrulama işlemi şu ana kadar üç kez yapıldı ve ortaya çıkan sonuçlar ilginçti.

kilogramın tanımı
1889’dan beri, kilogram tanımı, Fransa’nın Sevr kentindeki Uluslararası Ağırlık ve Ölçü Bürosunda saklanan Uluslararası Prototip Kilogram adı verilen belirli bir platin-iridyum alaşımı parçasının kütlesidir.

Kilogramın Tanımı İle İlgili Sorun Neydi?

Hem kopyalar hem de kopyaların kıyaslandığı orijinal kilogram zaman içerisinde değişiklik göstermekteydi. Bu fark çok çok az olsa bile (50 mikrogram kadar) zaman içinde değişkenlik gösteren bir birimi sabit olarak tanımlamak hatalı olur. Bilimde kullanılan yedi temel ölçü birimi vardır ve bunlardan dördü kilogram ile ilintidir. Yani kilogramda olan bir değişim, diğer birimlerin de değişimine neden olacaktır. Burada yapılması gereken şey kilogramın tanımını bir nesneye bağlı yapmamak olmalıdır.

Çoğu insan metrolojinin (ölçüm bilimi) öneminin farkında olmasa da gerçekte ölçme birimleri ve ölçme araçları hem günlük hayatımız hem de bilimsel gözlemlerin kesinliği açısından büyük bir önem taşımaktadır.

Planck Sabiti ile Kilogramın Tanımı Nasıl İlişkili?

Adını Max Planck’tan alan Planck sabiti (h) ışığın içerisindeki en küçük enerji paketleri olan fotonların enerjileri (E) ile frekansları (ν) arasındaki sabit orandır. Değişimin arkasındaki felsefe açık ve basittir. Bilim insanları dünyayı göreceli bir ölçü biriminden evrensel ve mutlak bir ölçü birimine taşımak için doğanın değişmeyen özelliklerini kullanmak istemiştir.

Ayrıca bu sabite geçmenin devamında herkes bir kilogramın tam tanımını bilecektir. Mevcut bir kilogram tanımının aksine, bu ölçüm asla değişmeyecek. Elbette bu yeni tanım halkın günlük yaşamında hiçbir değişiklik yaratmadı. Bir kilo elma hala bir kilo elma. Ancak metrologlar ve bilim insanları için her şey değişti. Işık şiddeti birimi olan kandela, elektrik akımı birimi olan amper ve madde miktarı birimi olan mol, yeni kilogram tanımına göre yüksek doğrulukla yeniden tanımlandı.


Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konularda ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

SİNAN İPEK

Yazar, çizer, düşünür, öğrenir ve öğretmeye çalışır. Temel ilgi alanı Bilimkurgu yazarlığıdır. Bunun dışında Matematik, bilim, teknoloji, Astronomi, Fizik, Suluboya Resim, sanat, Edebiyat gibi konulara ilgisi vardır. Ara sıra sentezlediklerini yazı halinde evrene yollar. ODTÜ Matematik Bölümü mezunudur ve aşağıdaki başarılarıyla gurur duyar:TBD Bilimkurgu Öykü yarışmasında iki kez birincilik, 2. Engelliler Öykü yarışmasında birincilik, Ya Sonra Öykü Yarışması'nda finalist, Mimarlık Öyküleri Yarışması'nda finalist, 44. Antalya Altın Portakal Belgesel Film Yarışmasında finalist. Ithaki yayınları Pangea serisinin 5. üyesi "Beyin Kırıcı" adlı bir romanı var. https://www.ilknokta.com/sinan-ipek/beyin-kirici.htm
Başa dön tuşu