Hipotenüs kelimesinin ne anlama geldiğini hiç merak ettiniz mi? Bazı iddialara göre hipotenüs, matematikçi Pisagor’un karısının adıdır. Oysa gerçek bundan oldukça farklıdır.
İnsan doğası gereği meraklıdır. Konu özel hayatlar olduğunda bu merak daha da artar. Farklı dillerde arama yaptığınızda siz de göreceksiniz: Bugün birçok kişi Pisagor’un matematiğe katkılarından çok özel hayatını merak ediyor. En sık sorulan soruların başında da evli olup olmadığı geliyor.
Tam bu noktada ilginç bir iddia karşımıza çıkıyor: Bazı kaynaklarda “hipotenüs”ün Pisagor’un eşinin adı olduğu öne sürülüyor. Üstelik bu iddianın öğretmenlerin takip ettiği bir sayfada yer alması, durumu daha da düşündürücü hâle getiriyor.
Pisagor’un Karısının adı “Hipotenüs” Değildir.
Oysa tarihsel bilgiler bu iddiayı desteklemiyor. Pisagor’un eşi olarak anılan kişi Theano’dur. Krotonlu Theano, Hypatia’dan çok daha önce yaşamış önemli bir kadın filozoftur ve Pisagorcu gelenek içinde özel bir yere sahiptir. Hipotenüs ise bir kişi adı değil, Eski Yunancadan gelen geometrik bir terimdir.
Krotonlu Brontius’un kızı Theano, Pisagorcu geleneğin en önemli kadın figürlerinden biriydi. Pisagor’un öğrencisi olarak bu çevreye katıldı, daha sonra onunla evlendi. Anlatıya göre Pisagor, öldükten sonra Theano okulun yönetimini devraldı.
Theano’dan günümüze yalnızca bazı kısa metin parçaları ve mektuplar kaldı. Bu sınırlı kaynaklar bile onun düşünce dünyasını anlamak için önemli ipuçları verir. Theano, Pisagorcu kozmolojiyle anılsa da yazılarında daha çok ahlak, ölçülülük ve gündelik yaşamın düzeni üzerinde durdu. Bu yönüyle, Pisagorcu kadınların çoğunda görülen pratik ve ahlaki düşünce çizgisine yakındı.
Buna rağmen Theano yalnızca ahlakla ilgilenmedi. Ona atfedilen Dindarlık Üzerine adlı metinde, Pisagorcu sayı anlayışına da değindi. Theano, Pisagor’un maddi varlıkları doğrudan sayılardan türettiği yönündeki yaygın yanlış anlamayı düzeltti.
Ona göre sayı, nesneleri meydana getiren bir madde değil, onları ayırt etmemizi ve düzen içinde kavramamızı sağlayan bir ilkedir. Bir şeyi saymak, onun nerede başlayıp nerede bittiğini ve başka şeylerden nasıl ayrıldığını anlamamızı sağlar. Bu yüzden sayı, fiziksel varlıkların kaynağı değil, evrendeki düzeni kavramanın yoludur.
Zamanla Pisagorcu Topluluk, Kroton’da yaklaşık 300 üyeye ulaştı ve yerel yönetimde söz sahibi oldu. Ancak Kroton halkı bu aristokrat yapıya karşı ayaklandı. Halk okulu yıktı, üyelerin bir kısmını öldürdü, bir kısmını ise sürgüne gönderdi.
Rivayete göre Pisagor da bu ayaklanmada öldü. Onun ardından Theano, iki kızının yardımıyla Pisagorcu dinsel ve felsefi sistemi Yunanistan’a ve Mısır’a yaydı. Theano muhtemelen MÖ 5. yüzyılda öldü.
Hipotenüs Ne Demek?
Hipotenüs, dik üçgende dik açının karşısında yer alan en uzun kenardır. Pisagor Teoremi’nde genellikle c harfiyle gösterilir ve dik kenarlarla arasındaki ilişki a² + b² = c² şeklinde ifade edilir.
Ancak hipotenüs yalnızca bir formüldeki harf değildir. Kelimenin kökeni, bize bu kenarın üçgendeki yerini de anlatır. “Hipotenüs” kelimesi Eski Yunancadan gelir. Yunancadaki hypo “altında”, teinein ise “uzanmak” ya da “germek” anlamına gelir.
Bu köklerden türeyen hypoteinousa, “karşısında uzanan” ya da “altından gerilen çizgi” anlamını taşır. Geometride bu ifade, dik açının karşısında uzanan kenarı anlatmak için kullanılmıştır.
Kısacası, Pisagor’un karısı Theano matematik tarihinde önemli bir figürdür, ancak hipotenüs kelimesi onun adından gelmez.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Theano of Croton; bağlantı: https://scientificwomen.net/
- Theano – A Woman Who Ruled the Pythagoras School. Yayınlanma tarihi: Kaynak site: Ancient origins. Bağlantı: Theano – A Woman Who Ruled the Pythagoras School
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
