GEOMETRİ

İslami Motiflerin Karmaşık Geometrisi

Geometrik desenlerin sanat alanındaki yansımaları İslam öncesi uygarlıklarda görülse de, bu sanatsal örnekler matematiksel karmaşıklıkları açısından, İslam medeniyetinde ve bilhassa Büyük Selçuklu Devletinde zirve noktasına gelmiştir.

Selçuklu döneminden kalma Konya Karatay Medresesinin karmaşık geometrik
desenlerden oluşan iç kubbesi, Kaynak: https://archnet.org/sites/2050/media_contents/8311

Müslümanlar, mimaride ve süslemede ‘Girih’( Farsça düğüm) adı verilen bir tarz kullanıyorlardı. Girih tarzı süslemeler de etkileyici güzelliklerinin yanısıra temelde matematik ve geometriyi barındırıyordu.

Günümüze kadar ulaşan arkeolojik kalıntılar, girih tarzı süslemelerin ne zaman ve nerede ilk olarak ortaya çıktığı konusunda kesin bilgiler sağlamasa da, dolaylı kanıtlar bu tarzın ilk defa Abbasilerin başkenti Bağdat’ta geliştiğine işaret etmektedirler.

Dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta süregelen çeviri hareketi esnasında
Yunanca’ dan Arapça’ya tercümeleri yapılan Öklid’in Elemanlar ve Apollonius’un Konik Kesitler gibi matematik kitapları, antik dönemde ulaşılan en yüksek geometri bilgisinin İslam dünyasına geçmesini ve özümsenmesini sağlamış, daha sonra İslam matematikçileri tarafından yapılacak çalışmalara da sağlam bir zemin oluşturmuştur.

Bu tasarımlar, göze çarpan karmaşıklıklarına rağmen aslında çizimleri için gerekli olan sezgi, sabır ve bir cetvel ile pergeldi…

İlk girihler pergel ve çizgilik (yani işaretsiz cetvel) ile yapılırdı, ve düzenli bir noktalar dizilimi üzerine yerleştirilirdi. Bu desenler, iki boyutlu bir kristal yapısı gibi, düzlemi düzgün şekilde karolayan birim şekillerden oluşuyordu. Bu yüzden şekiller iki-, üç-, dört- ve altı-katlı dönel simetriye sahipti.

Pergel ve çizgilikle yapılabilen basit bir girih örneği, Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Girih

1200 yılı civarında girihlerde 5- ve 10-katlı dönel simetriye sahip olan yıldız ve çokgenler belirmeye başladı. Bu şekillerin de pergel ve çizgilik ile çizilmesi mümkündür. Yalnızca bu basit aletlerle kaleidoskopik bir desen çeşitliliği yaratılabilir.

Ancak, 15. yüzyıl civarında ongen (veya on köşeli yıldız) içeren desenlerin artık periyodik olmadığı bir düzene sahipti. Bu şekiller pergel ve çizgilikle değil, düzlemi aralarında boşluk bırakmadan kaplayabilen girih karoları ile üretiliyorlardı. 

İslam Sanatında Geometrik Desenlerin Kaynakları

İslam sanatının ve mimarisinin hemen hemen her alanında İslami geometrik desenlerle karşılaşmamıza rağmen, bu desenlerin nasıl ve niçin yapıldığı sorularına ışık tutabilecek kaynaklar yok denecek kadar azdır. Yazılı kaynak olarak günümüze sadece 5 farklı kaynak ulaşmıştır:

1- Sanatkarların ihtiyacı olan geometrik konstrüksiyonlar hakkında kitap

Bu eser onuncu yüzyılda yaşamış olan matematikçi-astronom Ebu’l Vefa el-Buzcani tarafından Arapça kaleme alınmış ve daha sonra Farsçaya tercüme edilmiştir. Kitabın hemen hemen tamamı Öklid düzlem geometrisine ait pergel-cetvel konstrüksiyonlarından oluşmaktadır.

2- Topkapı Parşömeni

Topkapı Parşömeni 

Topkapı Parşömeni adıyla bilinen ve Topkapı Sarayı Kütüphanesi envanterinde M. 1956 numarasıyla kayıtlı olan yaklaşık 29.5 metre uzunluğunda ve 33 cm genişliğindeki bu parşömen, 110 farklı desen içermekte olup, günümüze kadar ulaşan parşömenlerin arasında en önemlisi ve en güzelidir.

3- Taşkent Parşömenleri

Kaynak: http://www.ibtav.org/userfiles/file/%C4%B0slam%20Sanat%C4%B1nda%20Geometrik%20Desenler.pdf

Taşkent Parşömenleri, en eskisi 16. yüzyıla ait olmakla birlikte farklı dönemlere ait geometrik çizimler içeren farklı dosyalardan oluşmaktadır. Bu çizimler günümüzde Özbek Bilimler Akademisine bağlı Taşkent Doğu Araştırmaları Enstitüsünde 8 dosya halinde muhafaza edilmektedirler.

4-Mirza Akbar Parşömenleri

Mirza Akbar Parşömenleri İran Devleti Başmimarı Mirza Akbar tarafından yapılan geometrik çizimlerdir. Bu çizimler günümüzde de halen Victoria & Albert Müzesinde muhafaza edilmektedirler.

5- İç içe geçen benzer veya karşılıklı şekiller hakkında kitap

Dili Farsça olan 40 varaklık bu yazma, Paris’te bulunan Bibliotheque Nationale kütüphanesinde, Persan 169 numarasıyla kayıtlıdır.

Göz Atmak İsterseniz: Orta Çağ İslam Sanatındaki Şaşırtıcı Geometri

Bu konu hakkında hazırlanmış olan kısa ama eğitici bir video var sizlerle paylaşmak istediğimiz. Türkçe otomatik olarak açılmazsa altyazı seçeneklerinden seçim yapabilirsiniz.

İleri Okumalar: Hüseyin Şen, İslam Sanatında Geometrik Desenler, Türk – İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar merkezi, file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/Islam_Sanatinda_Geometrik_Desenler.pdf

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu