SOSYAL BİLİMLER

Beyaz Ayı Problemi: Düşünceleri Kontrol Etmek İstedikçe Durum Zorlaşır

Şimdi sizinle basit bir oyun oynayalım. Bir dakika boyunca hiçbir biçimde beyaz bir ayıyı düşünmemeye çalışın…

Hay aksi, hiçbir zaman aklınıza gelmeyecek olan o beyaz ayı şu an gözünüzün önünde mi yoksa?

Bu oyunu sizlerden önce Rus edebiyatının ünlü ismi Dostoyevsky de oynamış olmalı ki “Yaz İzlenimleri üzerine Kış Notları”adlı kitabında şunları kaleme almış…

“Kendine şöyle bir görev ver. Kutup ayısını düşünmemeye çalış. Göreceksin ki her dakika aklına gelmeye başlayacak.”

Dostoyevski’nin bu sözüyle 25 yıl önce karşılaşan sosyal psikolog Profesör Daniel Wegner, bu konu hakkında bir deney yapmaya karar vermiş. Deneyin bir bölümünde katılımcılara şu direktifi vermiş:

“Lütfen daha önce olduğu gibi aklınızdan ne geçtiğini söyleyin, ama bir istisna dışında. Bu kez beyaz bir ayıyı aklınıza getirmemeye çalışın. Ne zaman ‘beyaz ayı’ derseniz, ya da ne zaman aklınıza ‘beyaz ayı’ gelirse önünüzdeki zile basın.”

Deneyin devamında deneklerden birinin bile beyaz ayıyı düşünmeden duramadığı sonucuna ulaşmış. Neden beyaz ayı derseniz, aslında herhangi bir nedeni yok. Sonuçta beyaz ayı zaten normalde hiç kimsenin düşüneceği bir şey değil.

Beyaz ayı burada aslında istenmeyen düşünceleri temsil ediyor. Kendimizi belirli bir şey hakkında düşünmemeye şartladığınız da -yemek, sigara, alkol ya da eski sevgiliniz her ne olursa olsun, o şey hakkında tuhaf bir biçimde daha çok düşünmeye başlıyoruz.

Yoksunluk Etkisi

Buradaki temel sorun aslında yoksunluk etkisi. Uzun zamandır diyette olduğunuzu düşünelim, tam işler yolunda giderken bir kutlama sırasında, biri size bir dilim pasta ikram ediyor ve sonra sanki bir baraj yıkılıyor. Sonra hatırladığınız tek şey, bir tepsi pastanın hepsini yediğiniz.

Tebrikler, bastırma hissiniz artık takıntıya dönüştü. Ve işler daha da kötüye gidebilir, çünkü yoksunluk etkisi bastırma-kafaya takma döngüsünü tetikleyebilir.

Wegner şöyle yazıyor: “Kişi iyice uyarılır, daha önce alışık olmadığı bir şekilde, yalnızca tek bir şeyi düşünürken bulur kendini. Bu da yeni bir bastırma hissi yaratır ve bu da döngüyü yeniden başlatır…

1987’de yılında yayınlanan araştırma, düşünce bastırma üzerine tamamen yeni bir çalışma alanı başlattı. Sonraki on yıl boyunca Wegner, istenmeyen düşünceleri kurcalamanın neden bu kadar zor olduğunu açıklamak için “ironik süreçler” teorisini geliştirdi.

Wegner’e göre, zorla bir şey düşünmemeye çalıştığınızda, zihninizin bir parçası yasak düşünceyi bastırıyor, ama zihninizin başka bir parçası düşüncenin gelmiyor olduğundan emin olmak için onu sık sık “kontrol ediyor”, bu nedenle ironik bir şekilde, onu akla getiriyor.

Wegner’in deneyi ne kadar acayip olsa da, modern psikolojinin klasiklerinden biri sayılıyor. Deney gösteriyor ki, düşündüğümüz şeyleri ne kadar çok kontrol altına almaya çalışırsak, onları o kadar az kontrol edebilir hale geliyoruz.

Bu arada siz yine de beyaz ayıyı düşünmemeye devam edin 🙂

Öğrenmeye devam edelim: İnsanları Düşüncelerinin Hatalı Olduğuna Neden İkna Edemeyiz?

Kaynaklar:

The White Bear Problem: How Resisting Negative Thoughts Only Feeds Them More, https://www.theemotionmachine.com/the-white-bear-problem-how-resisting-negative-thoughts-only-feeds-them-more/

Suppressing the ‘white bears’, https://www.apa.org/monitor/2011/10/unwanted-thoughts

Alex Boese, Kafası Güzel Filler, sayfa 89-91

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı