
Günümüzde kullandığımız rakamların kökeniyle ilgili bazı görseller internette sıkça dolaşır. Bunlardan en yaygın olanı, her rakamın temsil ettiği sayı kadar açı içerdiğini öne sürer. Buna göre 1’de bir, 2’de iki, 3’te üç açı vardır ve aynı düzen 9’a kadar devam eder. Bazı görseller rakamları özellikle köşeli biçimde çizerek bu fikri daha da ikna edici gösterir.
İlk bakışta düzenli ve akılda kalıcı bir açıklamadır. Fakat rakamların gerçek tarihi bu anlatıyla uyuşmaz. Bugün kullandığımız 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 ve 9 işaretleri bir kişinin masa başında oturup belirli bir geometrik kurala göre tasarladığı semboller değildir.
Bu biçimler, yüzyıllar boyunca değişen yazı geleneklerinin ve farklı kültürler arasındaki aktarımın sonucunda ortaya çıktı. Bu gelişimin izlerini sürmek için Hindistan’a ve Brahmi rakamlarına bakmamız gerekir. Brahmi rakamları yaklaşık MÖ 3. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başladı ve bugün kullandığımız Hint-Arap rakamlarının en eski ataları arasında yer aldı.
Günümüzde Kullandığımız Rakamların Kökeni Nedir?
Brahmi sisteminde 1, 2 ve 3 oldukça kolay anlaşılır. Bir için tek, iki için iki, üç için üç yatay çizgi vardır. Ancak 4’ten 9’a kadar olan sembollerde aynı açıklık ortadan kalkar.
Bu işaretlerin temsil ettikleri sayılarla belirgin bir geometrik bağlantısı yoktur. Tarihçiler de onların nasıl ortaya çıktığı konusunda kesin bir sonuca ulaşmış değildir. İndus Vadisi işaretlerinden Aramice rakamlara, Kharosthi ve Brahmi alfabelerine kadar farklı kökenler öne sürülmüştür.

Bu durum açı iddiasındaki temel sorunu hemen ortaya çıkarır. Eğer rakamlar gerçekten taşıdıkları açı sayısına göre tasarlanmış olsaydı, bu özelliğin tarihsel atalarında da görünmesini beklerdik. Oysa Brahmi 4, 5, 6, 7, 8 ve 9 rakamları böyle bir düzen göstermez.
Üstelik Brahmi rakamlarının biçimleri de zaman içinde değişti. Gupta İmparatorluğu döneminde bu işaretlerden yeni rakam biçimleri gelişti. Yaklaşık 7. yüzyıldan itibaren Gupta rakamları Nagari rakamlarına doğru evrildi. Böylece aynı sayılar farklı dönemlerde farklı biçimlerde yazılmaya başladı.
11. yüzyılda Hindistan’ı inceleyen El-Biruni de bu çeşitliliğe dikkat çekmişti. Hintlilerin kullandığı sayı sembollerinin ülkenin farklı bölgelerinde aynı olmadığını yazıyordu. Onun gözlemi, rakamların tek bir sabit biçiminin bulunmadığını açıkça gösterir. Yazı karakterleri nasıl bölgeden bölgeye değişiyorsa, rakamlar da değişiyordu.
Hint sayı sistemi daha sonra İslam dünyasına ulaştı. Buradaki matematikçiler sistemi benimsedi, kullandı ve kendi yazı geleneklerine uyarladı. Bu nedenle Hint rakamları Arap dünyasında da tek biçimde kalmadı. Zamanla doğu ve batı bölgelerinde birbirinden farklı rakam şekilleri ortaya çıktı.
Avrupa ise bu rakamlarla Orta Çağ boyunca giderek daha fazla karşılaştı. Fibonacci’nin 1202’de yayımladığı Liber Abaci, Hint-Arap sayı sisteminin Avrupa’da tanınmasında önemli rol oynadı. Ancak bugün kullandığımız rakam biçimleri o dönemde bile tam olarak sabit değildi. El yazmalarında aynı rakamın farklı biçimleri vardı.
Asıl standartlaşma 15. yüzyılda matbaanın yaygınlaşmasıyla oldu. Böylece Avrupa’da kullanılan rakamların şekilleri giderek birbirine benzedi ve sonunda bugün tanıdığımız biçimlere yaklaştı.
Sonuç Olarak
Dolayısıyla rakamların kökenini açı sayılarıyla açıklamak tarihsel gelişimi tersinden okumaktır. Bugünkü bir 4 ya da 7 üzerinde istediğimiz kadar köşe oluşturabilir, sonra da bu köşeleri sayıyla eşleştirebiliriz. Ancak geçmişte kullanılan rakamlara baktığımızda bu düzen ortadan kaybolur. Bu nedenle rakamlar ve açılar ile ilgili, tık tuzağı gibi de düşünmeniz gereken paylaşımlara itibar etmeyiniz.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- How Humans Invented Numbers—And How Numbers Reshaped Our World. Yayınlanma tarihi: 13 Mart 2017. Bağlantı: How Humans Invented Numbers—And How Numbers Reshaped Our World
- Magic numbers: the beauty of decimal notation. Yayınlanma tarihi: Kaynak site: Conversation. Bağlantı: Magic numbers: the beauty of decimal notation
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel



