İlginç Sayılar

Roma Rakamları Hakkında Bilmeniz Gerekenler

XVI veya XCV gibi sembolleri gördüğünüz zaman kafanız karışıyorsa yalnız değilsiniz. Roma rakamları bugünlerde okullarda daha az öğretildiği ve daha az kullanıldığı için bu durumu yaşıyorsunuz. Ama bir kaç temel bilgi ile siz de bu sayı sistemini daha iyi anlayabilirsiniz.

Roma rakamları veya Romen rakamları sayısal sistemi, antik Roma kaynaklıdır. Orta Çağ’ın son dönemlerine dek, Avrupa’da yaygın olarak kullanılmıştır. Her türlü yazıdan ve simgeden eski olan bu rakamlar bazı özel durumlarla karşı karşıya gelmiş insanın kafasında tamamen doğal olarak kendili­ğinden oluşmuşlardır. Başka bir deyişle, Roma rakamlarında kullanılan simgeler doğrudan doğruya en ilkel sayma biçimi olan çentiklerden türetilmişlerdir.

Romalılar kendi sayı sistemlerini oluştururken önce tıpkı atalarının yaptıkları gibi, bazı sayı sembollerini tekrarlayarak sayıları tasar­ladılar. Hatta bazı değişik sembol ve harfleri rakam olarak kullanmışlardır. Romalı­lar bugün kullandığımız 1, 2, 3, 4 rakam­ları yerine I, II, III, IV sembollerini ve 5’i belirtmek için de V şeklinde bir el işaretini kullandılar. 10’u belirtmek için de V sembolünü değişik biçimde iki kez kullanarak X sembolünü elde ettiler. Diğer ra­kamları da alfabeden aldılar. Dikkat edilir­se Roma rakamlarında sıfır yoktur.

Gerçekte Roma rakamları aritmetik işlemler yapmak için uygun değildir. Daha çok sa­yıları kaydetmeye yarayan ve unutmama­yı sağlayan kısaltmalardır. Kaynaklar Ro­ma rakamlarının kertme işlemi sırasında bir elin parmaklarından esinlenerek orta­ya konduğunu belirtmektedirler.

Roma Rakam Kuralları

Roma rakamları sayılar için yedi temel sembol kullanır. Bunlar I, V, X, L, C, D ve M biçimindedir ve her biri farklı bir değere sahiptir: I bir, V beş, X on, L elli, C yüz, D beş yüz ve M bin. Bu harfler ile tüm sayıları gösterebilirsiniz. Ancak öncesinde bazı temel kuralların bilinmesi gerekmektedir.

  • Sayıları belirtmek için semboller belirli bir kurala göre birleştirilir. Rakamlar (değerleri) gruplar halinde yazıldığında birbirine eklenir, örneğin XX = 20 demektir (çünkü 10 + 10 = 20). Rakamların kontrolden çıkmasını önlemek için Romalılar, aynı sayının art arda üç defadan fazla kullanılamayacağına karar vermişlerdi. Bu nedenle üç sayısını göstermek için III yazabiliriz ancak dört sayısı için IIII yazamayız. Bunun yerine IV kullanmak zorundayız.
  • Büyük bir sayının ardından küçük bir sayı geliyorsa, ikisini birbirine eklemeniz gereklidir. Örneğin, XI 11’e eşittir, çünkü X 10 ve I 1’dir. Yani, 10 + 1 = 11. Ancak küçük sayı önce gelirse, onu bu sefer çıkartmalısınız. Örneğin, CD 400’dür çünkü C 100 ve D 500’dür. Daha küçük sayı ilk olduğu için çıkarın: 500-100 = 400.
  • Roma rakamlarında, bir sayının bin katını göstermek için sembolün üzerine bir yatay çizgi, milyon katını göstermek için de ilgili sembolün üzerine iki yatay çizgi olur.

Bu kurallarla yazılabilecek karakter sayısı açısından en uzun sayının 3888 (MMMDCCCLXXXVIII) olduğu görülmektedir. Ancak Roma rakamlarında M’den büyük bir rakam olmadığından l000’den sonraki sayılarda yukarıdaki kurallar bozulabilmektedir. Örneğin 4000, MMMM şeklinde yazılır.

Soldaki rakamı sağdakinden çıkarıp yeni bir sayı elde etme yöntemi, sayıların okunuşunda ve dört işlemin uygulamalarında çeşitli karışıklıklara yol açmaktadır. Örneğin 1999’u gösteren MCMXCIX sayısının okunabilmesi için M CM XC IX biçiminde ayrılması gerekir. Burada M 1000’i, CM 900’ü (1000-100), XC 90’ı (100-10), IX ise 9’u (10-1) gösterir.

Roma Rakamlarının Sınırlamaları

Sıfır olmadığı için Roma rakamlarıyla dört işlem yapmak neredeyse imkan­sızdır. Bu nedenle Yunanlılar, Etrüskler ve Romalılar aritmetik işlemler yapmak için rakamları değil abaküsleri kullanıyorlar­dı. Ancak, kesirleri bu rakamlar ile ifade etmenin kolay veya tamamen doğru bir yolu bulunamadı. Roma rakamlarını kullanarak matematik yapmanız pek olası olmasa da, ne oldukları ve nasıl hesaplandıkları konusunda en azından temel bir kavrayışa sahip olmak önemlidir.

Diğer birçok eski sistemden farklı olarak, Roma rakamları sınırlı bir kapasitede de olsa bugün hala kullanılmaktadır. Örneğin, birçok saatte zamanı belirtmek için Roma rakamları bulunur. Ayrıca bölüm veya sayfa numaralarını tanımlamak için de kitaplarda sık olarak karşımıza çıkar. XIX. yüzyıl gibi yüzyıl adlarında, II. Ahmet, XVI. Louis gibi aynı adlı padişah ve kralların ayrılmasında da yine bu rakamları kullanırız.

Kaynaklar:

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu