Felsefe, bilgi, değerler, akıl, dil ve varoluş gibi temel konular üzerine düşünmemizi sağlar. İlk bakışta soyut görünse de felsefi tartışmalar, hakikat dediğimiz şeye nasıl yaklaştığımızı anlamamıza yardım eder. Eski düşünürlerin fikirlerini incelemek, kendi düşüncelerimizi geliştirmek için de güçlü bir zemin sunar.
Bu yazıda, konuyu daha anlaşılır hâle getirmek için dört felsefi tartışma örneği üzerinden ilerleyeceğiz. Bu tartışmaların tek ve kesin bir cevabı yoktur. Felsefede bazı soruların hiçbir zaman sonuca bağlanmaması da mümkündür. Zaten felsefenin özü biraz da bu bitmeyen sorgulama hâlinden doğar.
1- İçinde yaşadığımız dünya gerçek mi?
Zihnimizin bizi yanıltabildiğini hepimiz biliriz. Bazen dünyayı olduğu gibi değil, algılarımızın bize gösterdiği şekilde görürüz. Buna rağmen çoğumuz, bu farklılıkların ardında tek bir gerçeklik olduğuna inanırız.
Uzağı bulanık gören biri, dünyanın gerçekten bulanık olduğunu düşünmez. Kırmızı ve yeşili ayırt edemeyen biri de bu renkler arasındaki farkın başkaları için var olduğunu kabul eder. Felsefe tam da burada daha bir soru sorar. Dış dünya gerçekten var mı, yoksa gerçek dediğimiz şey yalnızca zihnimizin kurduğu bir deneyim mi?
Yaşadığımız dünyanın gerçek olduğundan nasıl emin olabiliriz? Belki de gördüğümüz ve hissettiğimiz her şey, bize gerçekmiş gibi sunulan bir yanılsamadır.
Bu soru ilk anda uzak bir ihtimal gibi görünebilir. Fakat felsefe bazen tam da böyle görünen yerlerden başlar. Bize kesin gelen şeyleri yeniden düşünmemizi ister.
Filozoflar gerçeklik konusunda farklı görüşler öne sürer. Realistlere göre zihnimizden bağımsız, nesnel bir dış dünya vardır. Buna karşı çıkan yaklaşımlar ise gerçekliği daha çok düşüncelerimiz, algılarımız ve geçmiş deneyimlerimiz üzerinden açıklar.
Bu tür felsefi tartışmalar zaman zaman fizik ile de kesişir. Özellikle kuantum mekaniği, gerçek dünyanın ne kadar sabit ve ölçülebilir olduğu konusundaki alışılmış fikirlerimizi zorlar. Bu yüzden felsefe çoğu zaman beşeri bilimler içinde görülse de bilimle birlikte ilerleyen tartışmalara da önemli katkılar sunar.
2- Bilinç nedir?
Filozoflar yalnızca dış dünyanın gerçek olup olmadığını tartışmaz. Bilincin ne olduğunu da sorgular. Hepimiz bilinçli olmanın neye benzediğini az çok biliriz. Fakat bunu açık ve kesin bir şekilde tanımlamak oldukça zordur.
Bu konuda en bilinen ayrımlardan biri düalizm ve materyalizm arasındadır. Düalistlere göre zihin, bedenden bir yönüyle ayrıdır. Pek çok insan da zihnini doğal olarak böyle düşünür. Düşünmeyi yalnızca beyindeki fiziksel bir süreç gibi değil, daha ayrı bir deneyim gibi görür.
Materyalistlere göre ise bilinç, tamamen beynimizdeki sinirsel faaliyetlerden oluşur. Bize ayrı bir şeymiş gibi gelmesi de yine beynimizin çalışma biçimiyle ilgilidir.
Bu tartışma, hayvanlar ve makineler söz konusu olduğunda daha da dikkat çekici hâle gelir. Bir makine renkleri ayırt edebilir ve buna göre tepki verebilir. Sürücüsüz bir aracın trafik ışığını algılayıp durması buna örnektir. Ancak burada asıl soru şudur. Makine ne yaptığının farkında mıdır, yoksa yalnızca programlandığı gibi mi davranır?
John Searle’ün Çin odası düşünce deneyi bu sorunu açıklar. Deneyde Çince bilmeyen bir kişi, kapalı bir odada kendisine verilen kurallara göre Çince sembolleri sıralar. Dışarıdan bakıldığında cevaplar anlamlı görünebilir. Fakat içerideki kişi sembollerin ne anlama geldiğini bilmez. Sadece kuralları takip eder.
Bu örnek, bilinç ile bilinçliymiş gibi davranma arasındaki farkı gösterir. Bir makinenin ya da başka bir canlının gerçekten bilinçli olup olmadığını kesin olarak bilmek zordur. Çünkü hiç kimse bir başkasının zihninde ne yaşandığını doğrudan deneyimleyemez. Bu nedenle bilinç, felsefenin en zor ve en ilgi çekici konularından biri olarak kalır.
3- Ahlaki kararlarımızı nasıl alırız?
En önemli felsefi tartışmalardan biri, doğru ile yanlışı nasıl ayırt edeceğimizdir. Bir durumda ahlaki olan seçeneği belirlemek her zaman kolay değildir. Bu konuyu anlatmak için en çok kullanılan örneklerden biri tramvay problemidir.
Bu düşünce deneyinde kontrolden çıkmış bir tramvay raylarda hızla ilerler. Rayların üzerinde beş kişi bağlıdır ve tramvay onlara çarparsa öleceklerdir. Başka bir rayda ise yalnızca bir kişi vardır. Siz makasın yanında duruyorsunuz. Kolu çekerseniz tramvay yön değiştirir. Böylece beş kişi kurtulur, fakat diğer raydaki bir kişi ölür. Bu durumda kolu çekmek doğru mudur?
Bu sorunun farklı biçimleri de vardır. Örneğin yine beş kişinin hayatı tehlikededir. Siz bir köprünün üzerindesiniz ve yanınızda oldukça kilolu bir adam vardır. Onu köprüden iterseniz adam ölür, fakat tramvay durur ve beş kişi kurtulur. Bu durumda onu iter misiniz?
Birçok insan ilk örnekte kolu çekmenin doğru olduğunu düşünür. Ancak ikinci örnekte adamı köprüden itmeyi kabul edemez. Oysa iki durumda da sonuç aynıdır. Bir kişi ölür ve beş kişi kurtulur.
Bazı insanlar ise iki eylemi de yanlış bulur. Onlara göre insan öldürmemek kesin bir ahlaki kuraldır ve sonuç ne olursa olsun bu kural bozulmamalıdır.
Filozoflar bu tür düşünce deneyleriyle ahlaki ilkeleri sınar. Çünkü doğru görünen bir ilke, zor bir durumda tartışmalı sonuçlar doğurabilir.
Bu yüzden ahlak üzerine düşünmek yalnızca teorik bir uğraş değildir. Doktorlar, siyasetçiler, acil yardım ekipleri ve sürücüsüz araç yazılımcıları da benzer kararlarla karşılaşır. Ahlaki seçimler, gerçek hayatta kimin nasıl etkileneceğini belirler.
4- Özgür irade gerçekten de var mı?
Felsefenin psikoloji ve bilimle kesiştiği konulardan biri özgür iradedir. Özgür irade, en basit anlamıyla kişinin kendi eylemlerini seçebilmesidir. Ahlaki kararlar üzerine konuşurken de aslında böyle bir seçme gücümüz olduğunu varsayarız.
Ancak bu konu sanıldığı kadar açık değildir. Kararlarımızı beyin kimyamız, ruh hâlimiz, yetiştiğimiz çevre ve genetik özelliklerimiz etkiler. Bir fincan kahveden sonra daha farklı davranabiliriz. Depresyon gibi durumlar ise karar verme biçimimizi çok daha derinden değiştirecektir
Bu durumda şu soru ortaya çıkar. Gerçekten özgürce mi karar veriyoruz, yoksa bizi etkileyen koşulların sonucu olarak mı hareket ediyoruz?
Bu soruya verilen önemli cevaplardan biri determinizmdir. Determinizm, geleceğin geçmiş olaylar ve doğa yasalarıyla şekillendiğini savunur. Buna göre zamanı geri alıp aynı şartlarda yeniden başlatsak, her şey yine aynı şekilde yaşanır.
Bazı filozoflar bu düşüncenin özgür iradeyi ortadan kaldırdığını söyler. Bazıları ise koşullar bizi etkilese bile seçim yapma deneyimimizin hâlâ anlamlı olduğunu düşünür.
Şans da bu tartışmayı daha karmaşık hâle getirir. Trafikte yeşil ışık yanarsa bir yolu, kırmızı ışık yanarsa başka bir yolu seçebilirsiniz. Işığın rengi tesadüf gibi görünür. Ancak yine de seçiminizi dış koşullar belirler.
Özgür irade, kesin cevabı kolay verilemeyen bir konudur. Felsefi tartışma burada insanın ne kadar özgür olduğunu, ne kadarının koşullar tarafından belirlendiğini ve seçim dediğimiz şeyin aslında ne anlama geldiğini sorgular. Bilim ilerledikçe bu sorular da yeni boyutlar kazanır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- 4 Debates in Philosophy Everyone Should Know About. Kaynak: 4 Debates in Philosophy Everyone Should Know About
- Lavazza A. Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom. Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It. Front Hum Neurosci. 2016 Jun 1;10:262. doi: 10.3389/fnhum.2016.00262. PMID: 27313524; PMCID: PMC4887467.
Matematiksel
