Sartre “Cehennem Başkalarıdır” Derken Ne Demek İstemişti?

“Cehennem başkalarıdır” sözü, Jean-Paul Sartre’ın 1944 tarihli felsefi oyunu No Exit’ten gelir ve çoğu zaman yanlış anlaşılır. Bu söz genellikle Sartre’ın insanlardan nefret ettiği ya da insan ilişkilerini bütünüyle çatışmalı gördüğü şeklinde yorumlanır.

Oysa Sartre burada insanlardan kaçmayı değil, başkalarının bakışı altında kendimizi tanımlama zorunluluğunu anlatır. İnsan, yalnızca kendi gözünde değil, başkalarının yargıları içinde de anlam kazanır.

No Exit, üç ana karakterin, Garcin, Inez ve Estelle’in eski tarz bir oturma odasına getirilmesiyle başlar. Üçü de birbirini tanımaz, ama öldüklerini ve artık cehennemde olduklarını bilirler. Yine de karşılaştıkları cehennem, bekledikleri gibi değildir.

Ne boynuzlu şeytanlar vardır ne de ellerinde yaba taşıyan işkenceciler. Kısa süre içinde birbirlerinin sinirlerini bozmaya başlarlar. Sonunda Inez, durumun asıl gerçeğini fark eder: “Her birimiz, diğer ikisinin işkencecisi olacağız.”

Bunun nasıl işlediğini Garcin üzerinden görebiliriz. Garcin, savaştan kaçmış bir gazetecidir. Bunu pasifist olduğu için yaptığını söyler. Fakat içten içe, asıl nedenin korkaklık olup olmadığından kuşkulanır. Bu yüzden birinin ona korkak olmadığını söylemesine ihtiyaç duyar.

Önce bu güvenceyi Estelle’den almaya çalışır. Ancak kısa süre sonra Estelle’in onun hakkındaki düşüncesinin pek bir değeri olmadığını anlar. Çünkü Estelle, bir erkeğin sevgisini kazanmak için her şeyi söyleyebilir. Garcin daha sonra umudunu Inez’e bağlar. Inez erkeklerle ilgilenmez, fakat kıskanç ve sadist yapısı nedeniyle Garcin’in kahraman olarak görülme isteğini özellikle reddeder.

Böylece Garcin, kaçış yolu olmayan bir yerde diğer ikisinin bakışı ve yargısı altında sıkışıp kalır. Sonunda ünlü sözü söyler: “Cehennem başkalarıdır!”

“Cehennem başkalarıdır” sözü ne amaçla söylenmiştir?

Sartre, Varlık ve Hiçlik’te insan ilişkilerine oldukça karamsar bir tablo çizer. Ona göre ilişkiler, insan için gerçekten önemli olan tek şey, yani özgürlük üzerinde sürekli bir mücadele içerir.

Bu gerilim, başkalarıyla kurduğumuz ilişkide iki ihtimalden birinin ortaya çıkmasından doğar. Ya karşımızdaki kişiye bir nesne gibi davranırız ve onun özgürlüğünü zedeleriz ya da onun bizi bir nesne gibi görmesine izin veririz ve bu kez kendi özgürlüğümüz zarar görür. Her iki durumda da birinin özgürlüğü tehdit altına girer. Bu yüzden Sartre’a göre başka biriyle karşılaşmak, hâkimiyet mücadelesine dönüşür.

Varlık ve Hiçlik, ilişkilerin her zaman kötü olduğu yönündeki yaygın No Exit yorumunu destekliyor gibi görünür. Fakat bu yorum ciddi bir sorunla karşılaşır. Sartre, oyunun 1964 tarihli ses kaydı için yaptığı sözlü önsözde, “cehennem başkalarıdır” sözünün genellikle yanlış anlaşıldığını söyler.

Sartre’a göre insanlar bu sözü, insan ilişkilerinin kaçınılmaz biçimde cehennemi bir nitelik taşıdığı anlamında yorumlamıştır. Oysa Sartre, aslında bambaşka bir şeyi kastettiğini belirtir. Ona göre bir insanla kurduğumuz ilişki bozulmuşsa, o kişi bizim için ancak cehennem olur.

Başka bir deyişle Sartre’a göre “cehennem başkalarıdır” sözü örtük bir koşul içerir. Başkaları bizim için ancak onlarla kurduğumuz ilişkiler kötü olduğunda cehenneme dönüşür.

Ona göre ilişkilerimiz kötüyse, kendimizi bütünüyle başka birine bağımlı hâle getiririz. İşte o zaman gerçekten cehennemde oluruz. Dünyada pek çok insan bu anlamda cehennemdedir; çünkü başkalarının yargılarına fazlasıyla bağımlı yaşarlar. Ama bu, insanın başkalarıyla ilişki kuramayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, başkalarının her birimiz için ne kadar büyük bir önem taşıdığını gösterir.

Sartre’a göre başkalarının yargıları, kendimiz hakkındaki düşünce ve duygularımızı etkiler. Bu durum kendi başına kötü değildir. Çünkü bu yargılar olmadan kendimizi gerçekten tanıyamayız. Asıl sorun, Garcin gibi başkalarının düşüncelerine aşırı bağımlı hâle gelmemizdir. Böyle olduğunda, o insanlar bizim için “cehennem”e dönüşür.

Cennet de başkalarıdır

Santre 1971’de verdiği bir söyleşide, “cehennem başkalarıdır” sözünün yalnızca madalyonun bir yüzü olduğunu söyler. Ona göre kimsenin pek söz etmediği diğer yüz de şudur: “Cennet de başkalarıdır.” Sartre’a göre cehennem ayrılık, iletişimsizlik, benmerkezcilik, güç, zenginlik ve ün hırsıdır. Cennet ise çok basit ama bir o kadar da zordur: Başka insanları önemsemek.

Bu yüzden Sartre’ı yalnızca “cehennem başkalarıdır” sözüyle karamsar bir ilişki filozofu olarak görmek eksik olur. Sartre, kötü ilişkilerin insanı başkalarının yargısına mahkûm edebileceğini düşünür.

Ama aynı zamanda, sahici ve sorumlu ilişkilerin mümkün olduğunu da kabul eder. Onun asıl vurgusu, başkalarının varlığından kaçmak değil, onların bakışı karşısında özgürlüğümüzü ve sorumluluğumuzu kaybetmeden yaşayabilmektir.

Kaynaklar ve ileri okumalar

• Binder, Marnie. ““Hell Is Other People”: Sartre’s Famous Quote Explained” TheCollector.com, August 14, 2023, https://www.thecollector.com/jean-paul-sartre-hell-is-other-people/
• Özcan, N. (2023). ”Sartre’ın “Gizli Oturum” eserinde yaşam, ölüm ve özgürlük”. Kaygı. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22(1), 155-178.

Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel